Tinguiririca Là Núi Lửa Gì? Mối Liên Hệ Với Thảm Kịch Năm 1972

Có những ngọn núi lửa nổi tiếng vì những vụ phun trào kinh hoàng. Nhưng Tinguiririca lại khiến chúng tôi nhớ đến vì một lý do khác. Ngọn núi lặng lẽ này nằm ở miền trung Chile, quanh năm bốc khí từ miệng núi, mang trong mình dấu vết của một vụ sập sườn khổng lồ thời tiền sử và còn là bối cảnh gần với thảm kịch máy bay của Không quân Uruguay năm 1972. Trong bài viết, chúng tôi sẽ cùng bạn xem Tinguiririca là núi lửa gì, cấu trúc ra sao và vì sao các nhà địa chất vẫn quan tâm đến nó, dựa trên dữ liệu của Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithsonian và các công trình nghiên cứu khoa học.

Tinguiririca Là Núi Lửa Gì?

Tinguiririca là một núi lửa tầng phức hợp (stratovolcano) cao khoảng 4.280 m, nằm ở vùng O'Higgins, miền trung Chile, gần biên giới với Argentina. Theo GVP, đây là một tổ hợp gồm nhiều núi lửa tầng nhỏ, nón tro và miệng núi lửa chồng lên nhau dọc theo một khe nứt. Hai ngọn trẻ nhất là Tinguiririca và Fray Carlos. GVP cũng ghi nhận hai tên gọi khác của núi là Morro de Azufre và Rancagua.

• Vị trí: Dãy Andes, vùng O'Higgins (Chile), thuộc địa phận San Fernando, khu vực Termas del Flaco. Thành phố lớn gần nhất là San Fernando.
• Tọa độ: Khoảng 34,81 độ vĩ nam, 70,35 độ kinh tây.
• Độ cao: Khoảng 4.280 m so với mực nước biển.
• Loại núi lửa: Phức hợp núi lửa tầng, đá chủ yếu thuộc nhóm andesite và andesite bazan.
• Bối cảnh kiến tạo: Nằm trên đới hút chìm, nơi mảng Nazca chìm xuống dưới mảng Nam Mỹ.
• Cơ quan giám sát: Cơ quan Địa chất và Khai khoáng Quốc gia Chile (SERNAGEOMIN).

(Xem thêm: Ubinas Là Núi Lửa Gì? Hồ Sơ Địa Chất Và Lịch Sử Phun Trào Ở Peru)

Cấu Trúc: Một Dải Núi Lửa Chạy Dọc Khe Nứt

Tinguiririca không phải một ngọn núi hình nón đơn lẻ. Theo GVP, tổ hợp này gồm ít nhất bảy nón tro thuộc kỷ Holocene được xây dọc theo một khe nứt, nằm bên trên một núi lửa tầng cổ thuộc kỷ Pleistocene đã bị xói mòn. Các nghiên cứu của SERNAGEOMIN cho biết Tinguiririca là đỉnh cao nhất của phức hợp với khoảng 4.280 m, còn Fray Carlos cao khoảng 4.012 m.

• Các nón tro: Những nón tro nhỏ rải theo khe nứt là dấu vết của nhiều đợt phun trào trong kỷ Holocene.
• Khí fumarole ở miệng núi: Từ thung lũng sông Tinguiririca, người ta có thể nhìn thấy khí thoát ra từ miệng núi trên đỉnh.
• Lưu huỳnh trên sườn tây: GVP ghi nhận các điểm phát khí và lớp lắng đọng ở sườn tây của các nón đỉnh. Đây là lý do ngọn núi còn được gọi là Morro de Azufre, nghĩa là đồi lưu huỳnh.
• Hệ nhiệt dịch: Các khoáng vật nhiệt dịch như illite, epidote, chlorite và alunite được tìm thấy trong trầm tích quanh núi, cho thấy hệ thống nhiệt dịch từng hoạt động mạnh bên trong tòa núi.

Lịch Sử Phun Trào Của Tinguiririca

Điểm cần lưu ý rằng hồ sơ phun trào của Tinguiririca rất mỏng so với nhiều núi lửa Andes khác:

• Năm 1917: Đây là vụ phun trào lịch sử duy nhất được ghi nhận, nhiều khả năng thuộc loại phun hơi nước (phreatic), tức nước nóng đột ngột hóa hơi và nổ tung.
• Ngày 15 tháng 1 năm 1994: Có một báo cáo duy nhất về cột phun nổ lớn bốc lên phía trên núi. GVP xếp đây là phun trào chưa được xác nhận.
• Dòng pyroclastic thời tiền sử: Các nhà địa chất thuộc Đại học O'Higgins cùng SERNAGEOMIN đang nghiên cứu những trầm tích dòng pyroclastic có tuổi vài nghìn năm ở Tinguiririca để hiểu rõ chúng hình thành như thế nào.

Nói cách khác, mốc phun trào được xác nhận gần nhất của Tinguiririca vẫn là năm 1917. Nhưng ngọn núi vẫn được xếp vào nhóm núi lửa hoạt động vì các hiện tượng khí và nhiệt dịch vẫn diễn ra.

Vụ Sạt Lở Khổng Lồ Thời Tiền Sử

Câu chuyện khiến chúng tôi thích thú nhất về Tinguiririca không nằm ở những vụ phun, mà ở một vụ sập đổ. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Núi lửa học và Địa nhiệt (Journal of Volcanology and Geothermal Research) cho thấy lớp trầm tích dài khoảng 57 km, dày từ 5 đến 300 m ở các thung lũng quanh núi thực chất là dấu vết của một trận sạt lở núi lửa (debris avalanche) khổng lồ. Thể tích của nó được tái dựng vào khoảng 3,64 km khối.

Theo nghiên cứu, vụ sập sườn này xảy ra vào cuối kỷ Pleistocene, trong khoảng từ khoảng 45.000 đến khoảng 19.000 năm trước. Các nhà khoa học cho rằng hệ nhiệt dịch làm biến đổi và làm yếu đá của tòa núi cổ, khiến một phần của nó sụp xuống. Điều khiến chúng tôi bất ngờ là suốt hơn 60 năm, lớp trầm tích này từng được mô tả khác nhau, khi thì là băng tích, khi thì là lũ bùn, khi thì là dòng đá vụn, cho đến khi bản chất thật được làm rõ.

Tinguiririca Và Thảm Kịch Máy Bay Năm 1972

Với nhiều người, Tinguiririca còn được biết đến vì một câu chuyện rất con người. Tháng 10 năm 1972, chuyến bay 571 của Không quân Uruguay rơi trong dãy Andes gần ngọn núi lửa này. Những người sống sót đã phải chờ đợi giữa vùng núi tuyết suốt 72 ngày trước khi được giải cứu. Đây là một trong những câu chuyện sinh tồn nổi tiếng nhất thế kỷ 20, và nó khiến tên ngọn núi trở nên quen thuộc với cả những người không quan tâm đến địa chất.

Tinguiririca Có Nguy Hiểm Không?

Hiện nay Tinguiririca chủ yếu thể hiện qua khí fumarole và hoạt động nhiệt dịch, và chúng tôi không tìm thấy thông tin nào về một đợt phun trào đang diễn ra. Nhưng ngọn núi không thể được xem là vô hại. SERNAGEOMIN đã lập bản đồ nguy cơ sơ bộ cho núi từ năm 2013, với các kịch bản gồm sạt lở núi lửa, lũ, lũ bùn lahar, dung nham, dòng pyroclastic và tro rơi. Trong bảng xếp hạng rủi ro núi lửa của SERNAGEOMIN, Tinguiririca đứng thứ 56 trong số 92 núi lửa hoạt động của Chile theo thống kê năm 2019.

Với người leo núi, khu vực này nằm ở vùng núi cao hẻo lánh, nên cần chuẩn bị kỹ và kiểm tra thông tin từ các cơ quan chức năng trước khi đi. Khí độc có thể tích tụ quanh miệng núi, và một vụ phun hơi nước đột ngột là điều có thể xảy ra ở bất kỳ núi lửa nhiệt dịch nào.

Kết Luận

Tinguiririca là một phức hợp núi lửa thầm lặng nhưng nhiều câu chuyện. Đó là một dải núi lửa tầng dọc khe nứt, một vụ phun hơi nước năm 1917, một vụ sập sườn khổng lồ thời tiền sử và là bối cảnh gần với một trong những thảm kịch sinh tồn nổi tiếng nhất thế kỷ 20. Với chúng tôi, ngọn núi này cho thấy một núi lửa không cần phun trào dữ dội mới đáng để tìm hiểu. Để biết thêm về tình trạng giám sát hiện tại, bạn hãy theo dõi SERNAGEOMIN và Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Smithsonian.

Nguồn tham khảo:

• Tinguiririca, Chương trình Núi lửa Toàn cầu, Viện Smithsonian
• A Late-Pleistocene confined volcanic debris avalanche promoted by hydrothermal alteration at the Tinguiririca volcano (Andes of Central Chile), Journal of Volcanology and Geothermal Research, tập 454