Dempo Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Tại Sumatra

Chiều thứ Bảy, ngày 23 tháng 11 năm 2024, núi lửa Dempo ở tỉnh Nam Sumatra bất ngờ phun trào. Lúc đó có 68 người leo núi đã đăng ký đang ở trên núi. Nhờ nhận được cảnh báo qua WhatsApp và tin nhắn SMS, tất cả đã xuống núi an toàn. Chúng tôi vẫn nghĩ đến những người đã nhận được tin nhắn ấy giữa lúc sương mù phủ kín đỉnh núi, và đó cũng là lý do chúng tôi muốn viết về núi lửa Dempo. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ cùng bạn tìm hiểu Dempo là núi lửa gì, hồ miệng hố trên đỉnh có gì nổi bật, vì sao các vụ phun nổ thủy nhiệt khó đoán trước, lịch sử hoạt động gần đây và mức độ nguy hiểm của ngọn núi này.

Dempo Là Núi Lửa Gì?

Núi lửa Dempo là một núi lửa tầng (stratovolcano) cao 3.173 mét, nằm trong dãy Bukit Barisan trên đảo Sumatra, Indonesia, và là núi lửa cao nhất tỉnh Nam Sumatra. Ngọn núi thuộc cung núi lửa Sunda, một phần của hệ thống Vành đai lửa Thái Bình Dương chạy qua Indonesia. Dưới đây là những thông tin nhanh về Dempo.

• Vị trí: Nằm trên ranh giới các khu vực Lahat, Empat Lawang và thành phố Pagar Alam, thuộc tỉnh Nam Sumatra.
• Độ cao: Khoảng 3.173 mét so với mực nước biển, tùy nguồn đo có thể chênh vài chục mét.
• Kiểu hoạt động: Chủ yếu là các vụ phun nổ thủy nhiệt kèm tro, ghi nhận nhiều lần trong lịch sử gần đây.
• Cơ quan giám sát: Trung tâm Núi lửa và Giảm nhẹ Thảm họa Địa chất Indonesia (PVMBG) cùng Đài quan sát núi lửa Dempo đặt tại Pagar Alam.
• Mức cảnh báo: Các thông báo năm 2024 và năm 2025 đều duy trì mức Waspada (Level II).

(Xem thêm: Seulawah Agam Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Địa Nhiệt Tại Aceh)

Hồ Miệng Núi Lửa Và Các Miệng Hố Quanh Đỉnh Dempo Có Gì Nổi Bật?

Ai từng đứng trên đỉnh Dempo đều nhớ tới hồ nước nằm giữa các miệng hố. Xung quanh đỉnh núi có bảy miệng hố, và ở phía tây bắc của quần thể này là một hồ nước rộng khoảng 400 đến 600 mét tùy nguồn ghi nhận. Chính hồ nước ấy là nơi các nhà khoa học theo dõi sát nhất.

• Bảy miệng hố quanh đỉnh: Hoạt động của núi lửa tập trung quanh khu vực miệng hố Marapi, nơi PVMBG khuyến cáo người dân không đến gần.
• Hồ nước miệng hố: Hồ nằm ở đầu tây bắc của quần thể miệng hố, là nơi nước tiếp xúc với nguồn nhiệt từ bên dưới.
• Đổi màu nước hồ: Tháng 5 năm 2024, PVMBG ghi nhận nước hồ chuyển từ màu xanh lục nhạt sang xám, rồi đổi lại nhiều lần trong vài ngày.

Phun Nổ Thủy Nhiệt Là Gì Và Vì Sao Dempo Khó Đoán Trước?

Phun nổ thủy nhiệt (phreatic eruption) xảy ra khi nước ngầm hoặc nước hồ gặp nguồn nhiệt ở dưới sâu, sinh ra hơi nước áp suất cao rồi bắn tung đá và tro lên không trung. Người đứng đầu Cơ quan Địa chất Indonesia, ông Muhammad Wafid, từng nhận định loại phun nổ này có thể xảy ra đột ngột mà không có triệu chứng rõ ràng.

Vụ phun trào ngày 7 tháng 8 năm 2025 là một ví dụ. Cột tro xám đặc cao khoảng 1.200 mét, nghiêng về phía bắc, và vụ phun kéo dài gần bốn phút. Từ đầu tháng 7 cùng năm, núi lửa đã có địa chấn tăng lên kèm dấu hiệu phồng, nhưng các nhà chức trách vẫn mô tả vụ phun nổ ấy là bất ngờ. Chúng tôi nghĩ đây chính là lý do việc tuân thủ khuyến cáo luôn quan trọng hơn việc chờ một tín hiệu báo trước.

Lịch Sử Hoạt Động Và Các Đợt Phun Trào Của Dempo

Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Viện Smithsonian, hoạt động trong lịch sử của Dempo chủ yếu là những vụ nổ nhỏ đến vừa, gây tro rơi gần núi. Dưới đây là những mốc đáng chú ý:

• Năm 1934: Hoạt động tăng lên trong bốn tháng đầu năm, với các vụ phun tro và bùn vào tháng 1, tháng 2 và tháng 4.
• Năm 2009: Ngày 1 tháng 1, một vụ phun nổ thủy nhiệt khiến tro rơi cách miệng hố khoảng 10 km.
• Năm 2017 và năm 2022: Ngày 9 tháng 11 năm 2017 có một vụ phun kéo dài khoảng 3 phút. Ngày 31 tháng 5 năm 2022 có vụ phun nổ thủy nhiệt làm tro rơi trong bán kính khoảng 5 km.
• Năm 2023: Hoạt động nhẹ vào tháng 7 và tháng 8, trong đó có cột hơi nước và tro cao khoảng 1,3 km phía trên đỉnh.
• Năm 2024: Tháng 5 có hai lần động đất phun trào, đến ngày 2 tháng 6 việc leo núi tạm dừng một tuần. Chiều ngày 23 tháng 11, núi lửa phun trào khi có 68 người leo núi đăng ký đang ở trên núi.
• Năm 2025: Từ đầu tháng 7 địa chấn tăng lên kèm dấu hiệu phồng núi, và ngày 7 tháng 8 xảy ra vụ phun nổ thủy nhiệt cao khoảng 1.200 mét.

Dempo Có Nguy Hiểm Không?

Có, Dempo vẫn tiềm ẩn nguy cơ, và rủi ro lớn nhất nằm ở khu vực gần miệng hố, nơi vật liệu bị bắn ra và khí độc có thể xuất hiện mà không có nhiều thời gian báo trước. Những mối nguy chính được các cơ quan chức năng nhắc đến gồm:

• Vật liệu văng ra từ miệng hố: Cơ quan Địa chất cảnh báo vùng bán kính 1 km quanh miệng hố, và 2 km ở phía bắc, có nguy cơ chịu vật liệu bắn ra khi phun nổ.
• Khí núi lửa độc hại: Khu vực miệng hố là nơi tập trung khí có thể gây nguy hiểm cho con người, vì vậy việc cắm trại gần miệng hố bị khuyến cáo không nên.
• Tro rơi: Các vụ phun trước đây từng làm tro rơi cách miệng hố từ 5 đến 10 km, ảnh hưởng đến cư dân và nông nghiệp trên các sườn núi màu mỡ.
• Lũ bùn: Khi mưa lớn, tro tích tụ trên sườn dốc có thể bị cuốn thành lũ bùn lahar, đây là nguy cơ chung của các núi lửa phun tro.

Dempo Được Giám Sát Như Thế Nào?

PVMBG theo dõi Dempo bằng quan sát trực quan và đo đạc bằng thiết bị, thông qua trạm quan sát đặt tại Pagar Alam. Nhờ vậy, mỗi thay đổi của ngọn núi đều được ghi lại và truyền đến người dân, người leo núi.

• Ghi nhận địa chấn: Trạm quan sát ghi lại các trận động đất phun trào kèm biên độ và thời gian kéo dài.
• Theo dõi hồ miệng hố: Màu nước hồ và lượng khói trắng đến xám trên miệng hố được ghi nhận thường xuyên.
• Cảnh báo người leo núi: Người leo núi đăng ký sẽ nhận cảnh báo qua WhatsApp và SMS, và lối lên núi có thể tạm đóng khi hoạt động tăng.
• Vùng cấm tiếp cận: Bán kính 1 km quanh miệng hố và 2 km ở phía bắc được khuyến cáo không vào khi núi lửa hoạt động.

Kết Luận

Dempo là ngọn núi lửa vừa đẹp vừa khó đoán, nơi một hồ nước màu xanh có thể đổi sắc chỉ trong vài ngày và một vụ phun nổ có thể đến mà không báo trước. Chúng tôi hy vọng bài viết giúp bạn hiểu rõ hơn về Dempo, và nhớ rằng với núi lửa như thế, theo dõi cảnh báo từ cơ quan chức năng và giữ khoảng cách an toàn là điều không thể xem nhẹ.

Nguồn tham khảo:

ANTARA News - Mount Dempo erupts without warning, residents urged to stay clear

Global Volcanism Program, Smithsonian Institution - Dempo