Ibu Là Núi Lửa Gì? Vị trí, Cấu Trúc & Mức Độ Nguy Hiểm

Trên bờ biển tây bắc đảo Halmahera, thuộc tỉnh Bắc Maluku của Indonesia, có một ngọn núi hiếm khi chịu yên lặng. Núi lửa Ibu nằm trong Vành đai lửa Thái Bình Dương và đã phun tro bụi gần như mỗi ngày kể từ năm 2008. Khi đọc lại các bản tin tuần của Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithsonian, chúng tôi nhận ra một điều: Ibu không phải kiểu núi lửa nằm im nhiều năm rồi bùng nổ một lần. Nó thở dài, ho khan và nổ nhẹ ngày này qua ngày khác, và sự đều đặn ấy làm cho việc canh chừng căng thẳng không kém gì một đợt phun trào lớn.

Ibu Là Núi Lửa Gì?

Ibu là một núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) đang hoạt động, nằm ở bờ biển tây bắc đảo Halmahera, Indonesia. Theo GVP, đỉnh núi cao 1.357 mét so với mực nước biển, ở khoảng 1,49 độ Bắc và 127,63 độ Đông. Một số tài liệu cũ ghi độ cao 1.325 mét, nên nếu bạn gặp hai con số khác nhau thì 1.357 mét là số liệu hiện có trên trang dữ liệu của GVP.

• Vị trí: đảo Halmahera, tỉnh Bắc Maluku, Indonesia, thuộc Vành đai lửa Thái Bình Dương.
• Loại núi lửa: núi lửa dạng tầng, phần đỉnh có các miệng hố lồng vào nhau.
• Giai đoạn hoạt động hiện nay: bắt đầu từ tháng 4 năm 2008 và vẫn tiếp diễn, theo bản tin của GVP.
• Cơ quan giám sát: Trung tâm Giảm nhẹ Nguy cơ Núi lửa và Địa chất Indonesia (PVMBG, còn gọi là CVGHM), công bố dữ liệu qua nền tảng MAGMA Indonesia.

(Xem thêm: Hành Tinh Thứ 9 Có Thật Không? Và Tiến Triển Mới Nhất Năm 2026)

Cấu Trúc Địa Chất Của Núi Lửa Ibu

Đỉnh Ibu không phải một mũi nhọn gọn gàng mà là hệ thống các miệng hố lồng vào nhau. Trong miệng hố đang hoạt động, một vòm dung nham (lava dome) liên tục lớn dần. Đầu năm 2025, PVMBG ghi nhận vòm dung nham đã cao hơn vách miệng hố, khiến những đợt lở nhỏ trượt xuống sườn bắc và tây bắc. Quanh chân núi, ở phía tây và phía bắc, còn có một nhóm hố maar, dấu vết của những vụ nổ cũ khi magma gặp nước ngầm.

Đặc Điểm Hoạt Động Phun Trào Của Núi Lửa Ibu

Điểm làm Ibu khác nhiều núi lửa khác là nhịp hoạt động rất dày. Hầu như không có tuần nào các bản tin để trống.

• Tro bụi gần như hằng ngày: từ tháng 6 đến tháng 11 năm 2023, cột tro xám và trắng thường cao 200 đến 1.000 mét trên đỉnh, và PVMBG phải phát 50 thông báo hàng không (VONA) trong sáu tháng. Bản tin tháng 11 năm 2025 vẫn ghi cột tro xám dày cao 300 đến 1.000 mét.
• Hai kiểu phun trào đan xen: Ibu thường có các vụ nổ tro mạnh mang đặc trưng của kiểu phun trào Vulcanian, xen với hoạt động của kiểu phun trào Strombolian, khi vật liệu nóng đỏ bị ném lên khỏi miệng hố. Ảnh webcam lúc 20 giờ 49 phút ngày 20 tháng 11 năm 2025 đã ghi lại một đợt như vậy.
• Ánh sáng đỏ trong đêm: nhiều đêm webcam ghi được ánh sáng rực ở miệng hố, còn các vệ tinh giám sát nhiệt như MIROVA và MODVOLC thường xuyên phát hiện điểm nóng.
• Tiếng nổ nghe từ xa: trạm quan sát đặt cách núi khoảng 9 km về phía tây nhiều lần nghe thấy tiếng gầm và tiếng nổ trầm, có lần kính cửa sổ của tòa nhà rung lên.

Diễn Biến Đáng Nhớ Từ Năm 2024 Đến Nay

Tháng 5 Và Tháng 6 Năm 2024

Đầu tháng 5 năm 2024, hoạt động tăng nhanh. Ngày 8 tháng 5, một cột tro dày cao 2 km kèm sét xuất hiện và PVMBG nâng cảnh báo lên cấp III. Ngày 16 tháng 5, cảnh báo lên cấp IV, mức cao nhất trong thang bốn cấp. Cụ thể, 263 cư dân của ba làng Gam Ici, Goin và Sangaji Nyeku phải rời đi, và đến ngày 19 tháng 5 con số vượt 400 người từ bảy làng thuộc huyện Tây Halmahera. Tối ngày 18 tháng 5, những tia sét tím lóe quanh miệng núi khi cột tro cao khoảng 4 km. Đầu tháng 6, cột tro lên tới 6 và 7 km, tro rơi xuống trạm quan sát cách 9 km và làng Gam Ici cách 8,5 km. Cảnh báo hạ xuống cấp III vào ngày 21 tháng 6.

Tháng 1 Năm 2025

Ngày 11 tháng 1, cột tro cao 4 km, và theo cơ quan phòng chống thiên tai BNPB, nham thạch nóng đỏ bị ném lên cao tới 2 km. Bốn ngày sau, lúc 7 giờ 11 phút sáng 15 tháng 1, Ibu phun thêm một cột tro cao 4 km, kèm một dòng pyroclastic chạy khoảng 500 mét về phía bắc. Cảnh báo lên cấp IV, và người đứng đầu cơ quan địa chất Indonesia yêu cầu cư dân lẫn du khách không hoạt động trong bán kính tối thiểu 5 km quanh miệng hố, theo Reuters.

Khi đó có khoảng 13.000 người sống gần núi. Ngày 16 và 17 tháng 1, 221 người ở năm làng được sơ tán, dù hơn 3.000 người đang ở vùng nguy cơ cao. Đến ngày 20 tháng 1 con số sơ tán tăng lên khoảng 644 người. Hoạt động giảm dần, cảnh báo hạ xuống cấp III ngày 28 tháng 1, và ngày 29 tháng 1, 541 gia đình với 1.425 người ở chín trung tâm sơ tán được chuẩn bị cho về nhà.

Từ Giữa Năm 2025 Đến Nay

Ngày 1 tháng 5 năm 2025, PVMBG hạ cảnh báo xuống cấp II, cấp thấp thứ hai trong thang bốn cấp, vì hoạt động đã giảm dần từ tháng 2 và vật liệu nóng đỏ chỉ còn văng xa khoảng 200 mét khỏi vành miệng hố. Từ đó đến nay, cột tro thường cao từ vài trăm mét đến khoảng 1.000 mét, người dân được khuyến cáo tránh xa 2 km quanh miệng hố và 3,5 km ở phía có khe hở của vách miệng hố phía bắc. Các bản tin tuần đầu năm 2026 của GVP vẫn ghi nhận phun trào tiếp diễn.

Ibu Có Nguy Hiểm Không?

Có. Ibu là một ngọn núi lửa nguy hiểm, và chính nhịp hoạt động đều đặn khiến người ta dễ quen với nó. Chúng tôi cho rằng sự quen thuộc ấy mới là điều cần dè chừng nhất.

• Dòng pyroclastic và lở đá nóng: vòm dung nham phát triển cao hơn vách miệng hố có thể sụp xuống bất cứ lúc nào. Dòng pyroclastic dài 500 mét ghi nhận ngày 15 tháng 1 năm 2025 là lời nhắc rõ ràng về nguy cơ này.
• Vật liệu nóng bị ném khỏi miệng hố: tháng 5 năm 2024, vật liệu nóng đỏ văng xa tới 1 km từ miệng phun lên các sườn tây bắc, tây, tây nam và nam.
• Tro bụi rơi xuống khu dân cư: nhiều bản tin ghi nhận tro rơi ở các khu dân cư phía tây núi. Tro làm bẩn nguồn nước, phủ lên vườn tược và ảnh hưởng đường hô hấp. Khi tro rơi, người ở gần nên đeo khẩu trang và kính bảo vệ mắt.
• Lũ bùn lahar: Halmahera có lượng mưa nhiệt đới lớn. Mưa cuốn lớp tro bở rời trên sườn núi xuống sông suối và tạo thành lũ bùn lahar, mối đe dọa với nhà cửa và đất canh tác ở vùng hạ lưu.
• Rủi ro cho hàng không: các cột tro cao 4 đến 7 km có thể đi vào hành lang bay, vì vậy PVMBG phát thông báo VONA và trung tâm cảnh báo tro bụi núi lửa Darwin theo dõi riêng Ibu.

Người Dân Quanh Núi Lửa Ibu Sống Ra Sao?

Có một chi tiết trong các bản tin tháng 1 năm 2025 khiến chúng tôi dừng lại khá lâu. Giữa lệnh sơ tán, những nông dân thu hoạch hạt nhục đậu khấu vẫn được phép quay về vườn vào ban ngày. Sau đó họ lại rời đi trước khi trời tối. Với họ, ngọn núi vừa là mối nguy vừa là nơi kiếm sống, và không ai dễ dàng bỏ lại cả hai.

Làng Sangaji Nyeku, gần đỉnh nhất, chỉ cách núi khoảng 3,7 km và là nơi được sơ tán đầu tiên vào ngày 16 tháng 1 năm 2025. Cả hai đợt cảnh báo cao nhất trong năm 2024 và 2025 đều buộc hàng trăm người rời khỏi nhà, ngủ trong các trung tâm sơ tán và chờ một quyết định hạ cấp báo động. Phía sau những con số về cột tro và bán kính an toàn là những gia đình phải đếm từng ngày để biết khi nào được trở về.

Cách Theo Dõi Hoạt Động Của Núi Lửa Ibu

Nếu bạn muốn cập nhật tình hình, đây là những nguồn mà chúng tôi thường xuyên đối chiếu:

• PVMBG và MAGMA Indonesia: nguồn gốc của mức cảnh báo, các vụ phun và khuyến cáo vùng cấm.
• Bản tin tuần của GVP: tổng hợp các thông tin từ PVMBG bằng tiếng Anh, kèm dữ liệu vệ tinh.
• Trung tâm cảnh báo tro bụi núi lửa Darwin (VAAC): dành cho thông tin về cột tro và an toàn bay.

Kết Luận

Núi lửa Ibu là một núi lửa dạng tầng trên đảo Halmahera, hoạt động liên tục từ năm 2008 với những cột tro gần như hằng ngày và một vòm dung nham không ngừng lớn lên. Hai lần cảnh báo cao nhất vào năm 2024 và 2025 cho thấy ngọn núi này có thể tăng tốc rất nhanh, dù phần lớn thời gian nó chỉ thở đều ở mức cảnh báo cấp II. Chúng tôi nghĩ cách tốt nhất để sống cùng Ibu là giữ sự cảnh giác bền bỉ: theo dõi bản tin của PVMBG, tôn trọng vùng cấm và đừng bao giờ coi nhịp quen thuộc của ngọn núi là bằng chứng của sự an toàn.

Nguồn tham khảo:

• Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. Ibu
• The Jakarta Post (Reuters). Halmahera's Mount Ibu erupts, spewing big ash cloud