Iya Là Núi Lửa Gì? Mối Đe Dọa Và Lịch Sử Phun Trào
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Hầu hết du khách đến Flores đều hướng về hồ Kelimutu ba màu nổi tiếng. Rất ít người để ý rằng ngay phía nam thành phố Ende, một ngọn núi lửa nhỏ vẫn âm thầm thở bên bờ biển. Núi lửa Iya (Gunung Iya) thuộc tỉnh Đông Nusa Tenggara, Indonesia, nằm trong khu vực của Vành đai lửa Thái Bình Dương. Ngọn núi chỉ cao khoảng sáu trăm mét, nhưng khi đọc về những đợt cảnh báo gần đây, chúng tôi hiểu vì sao người dân Ende chưa bao giờ quên nó. Bài viết này sẽ cùng bạn tìm hiểu Iya là núi lửa gì, lịch sử phun trào ra sao và mức độ nguy hiểm đến đâu.
Iya Là Núi Lửa Gì?
Iya là một núi lửa dạng tầng nằm trên một bán đảo nhỏ ngay phía nam thành phố Ende, miền trung đảo Flores, Indonesia. Theo dữ liệu mới nhất của Chương trình Núi lửa Toàn cầu thuộc Viện Smithsonian, đỉnh núi cao khoảng 618 mét so với mực nước biển. Một số tài liệu cũ ghi 637 mét, nên bạn có thể gặp hai con số khi tra cứu. Núi còn được gọi là Ija hoặc Endeh Api.
Iya là ngọn núi nằm xa nhất về phía nam trong cụm ba núi lửa gồm Iya, Rooja và Pui. Hai nón núi phía bắc là Rooja và Pui trông cổ hơn và chưa có ghi nhận phun trào trong lịch sử. Thành phần đá chủ yếu của Iya là bazan và andesit, hình thành trong bối cảnh đới hút chìm của cung núi lửa Sunda.
- Vị trí: Bán đảo phía nam thành phố Ende, đảo Flores, tỉnh Đông Nusa Tenggara, Indonesia.
- Cấu trúc địa chất: Núi lửa hỗn hợp đi kèm các nón tro xỉ. Sườn phía nam bị cắt cụt và đổ dốc thẳng xuống biển.
- Cơ quan giám sát: Trung tâm Giảm nhẹ Nguy cơ Núi lửa và Địa chất Indonesia (PVMBG), có trạm quan sát đặt ngay tại Ende.
(Xem thêm: Inielika Là Núi Lửa Gì? Nó Có Nguy Hiểm Không?)
Vị Trí Đặc Biệt Của Iya Bên Bờ Biển Sawu
Điều khiến Iya khác biệt nằm ở vị trí. Theo nghiên cứu của Badan Geologi Indonesia, chân núi phía bắc chỉ cách mép nam thành phố Ende khoảng một km. Miệng hố hoạt động mở về phía biển Sawu ở phía nam, còn các núi Meja và Roja nằm giữa như một tấm chắn tự nhiên. Nhờ cấu trúc này, trong các đợt phun trào trước đây, dòng phún xuất và vật liệu núi lửa phần lớn chảy ra biển thay vì về phía thành phố.
Nhưng khoảng cách quá ngắn lại là điểm đáng lo. Các nhà địa chất cảnh báo rằng đá và tro bị ném lên không trung vẫn có thể rơi xuống Ende, đặc biệt là khu vực phía nam thành phố, nếu núi phun trào đủ mạnh.
Lịch Sử Phun Trào Của Núi Lửa Iya
Smithsonian công nhận tám giai đoạn phun trào đã được xác nhận của Iya, kéo dài từ năm 1671 đến năm 1969. Các sự kiện vào năm 1559, tháng 12 năm 1888 và tháng 6 năm 1971 được xem là chưa chắc chắn.
- Năm 1671: Đợt phun trào đạt cấp VEI 3. Ban đầu nó được ghi nhận là từ nón Pui, nhưng sau đó được xác định bắt nguồn từ Iya.
- Các năm 1844, 1867, 1868, 1871 và 1882: Những đợt nổ vừa phải, đạt cấp VEI 2. Phần lớn chỉ được ghi lại bằng các báo cáo ngắn, riêng năm 1868 có ghi nhận tro bụi.
- Tháng 9 năm 1953: Một đợt nổ ngắn kéo dài khoảng hai ngày.
- Tháng 1 năm 1969: Đợt phun trào đạt cấp VEI 3, là lần phun trào xác nhận gần nhất của Iya.
Đợt Phun Trào Năm 1969 Diễn Ra Như Thế Nào?
Đợt phun trào được ghi chép đầy đủ nhất bắt đầu từ sáng sớm ngày 27 tháng 1 năm 1969 tại miệng hố số II trên sườn tây nam. Các vụ nổ phóng ra tro, cát núi lửa và lapilli, còn cột bụi được báo cáo bay cao tới khoảng 5 km. Hồ sơ lưu trữ ghi nhận việc sơ tán dân, thiệt hại tài sản và cả thương vong. Nhiều người dân Ende khi đó đã chạy sang vùng khác, có báo cáo kể về những người tị nạn đi lên tận Maumere ở bờ bắc đảo.
Cần lưu ý rằng các nguồn tin thời đó mô tả không thống nhất về việc có xuất hiện dòng dung nham hoặc dòng phún xuất hay không. Vì vậy chúng tôi chỉ khẳng định những gì hồ sơ Smithsonian đã xác nhận, là các vụ nổ tro và vật liệu vụn.
Những Lần Thức Giấc Gần Đây
Sau năm 1969, Iya chưa có thêm đợt phun trào nào được xác nhận, nhưng ngọn núi vẫn nhiều lần cho thấy dấu hiệu bất ổn:
- Năm 2016: Số trận động đất núi lửa tăng lên khiến PVMBG nâng mức cảnh báo vào tháng 9, sau đó hạ xuống cấp 1 vào ngày 31 tháng 10.
- Ngày 17 tháng 10 năm 2024: Mức cảnh báo được nâng từ cấp 1 lên cấp 2 sau khi các trận động đất núi lửa sâu và động đất kiến tạo cục bộ tăng rõ rệt.
- Ngày 5 tháng 11 năm 2024: Mức cảnh báo được nâng lên cấp 3. Trong giai đoạn từ đầu tháng 10 đến ngày 4 tháng 11, hệ thống quan trắc ghi nhận 173 trận động đất núi lửa sâu, cùng nhiều trận rung chấn điều hòa và không điều hòa. Khói từ miệng hố lên cao khoảng 300 mét. Người dân và du khách được khuyến cáo không đến gần miệng hố trong bán kính 3 km.
- Ngày 8 tháng 1 năm 2025: Địa chấn giảm dần nên mức cảnh báo được hạ xuống cấp 2, và vùng khuyến cáo thu hẹp còn 2 km.
- Năm 2026: Tháng 3, thảm thực vật quanh miệng hố bị cháy trong nhiều ngày. Tháng 5, sau một trận động đất nhỏ gần núi, địa chấn tăng lên và khí núi lửa màu trắng bốc cao tới khoảng 200 mét. Mức cảnh báo cấp 2 và vùng khuyến cáo 2 km vẫn được duy trì theo thông tin gần nhất chúng tôi tìm được.
Đợt cảnh báo năm 2024 khiến chúng tôi nhớ đến cảm giác bất an khi một ngọn núi nhỏ bất ngờ trở thành tâm điểm chú ý của cả vùng. Thời điểm đó, nhiều tin đồn sai lệch về việc núi đã phun trào lan truyền trên mạng, buộc Badan Geologi phải lên tiếng bác bỏ.
Iya Có Nguy Hiểm Không?
Có. Iya không lớn, nhưng nằm quá gần nơi con người sinh sống. Dữ liệu dân số gắn với hồ sơ của Smithsonian cho thấy hơn 60.000 người sống trong bán kính 30 km và hơn 500.000 người trong bán kính 100 km.
- Khoảng cách tới Ende quá ngắn: Đá, tro và vật liệu bị ném lên có thể rơi xuống phần phía nam của thành phố dù dòng phún xuất thường đổ ra biển.
- Sạt lở và sóng thần: Sườn nam đổ dốc thẳng ra biển, nên các nhà địa chất Indonesia xếp nguy cơ sạt lở sườn núi và sóng thần vào nhóm hiểm họa cần lưu ý khi xây dựng kế hoạch giảm nhẹ thiên tai.
- Khí độc quanh miệng hố: PVMBG yêu cầu người dân không đến gần các lỗ thoát khí quanh miệng hố vì nguy cơ ngộ độc khí.
- Lũ bùn: Mùa mưa nhiệt đới ở Flores rất dữ dội. Nếu có lớp tro bở rời trên sườn dốc, mưa lớn có thể tạo ra lũ bùn lahar đổ xuống các thung lũng ven biển.
Giám Sát Và Khuyến Cáo An Toàn
PVMBG theo dõi Iya liên tục bằng quan sát bằng mắt và hệ thống đo địa chấn từ trạm đặt ngay tại Ende. Chính quyền huyện Ende cũng đã xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp cùng cơ quan quản lý thiên tai địa phương. Nếu bạn sống hoặc có kế hoạch đến vùng này, hãy kiểm tra thông báo mới nhất của PVMBG, không đến gần miệng hố trong phạm vi được khuyến cáo và tuân theo hướng dẫn của cơ quan thiên tai địa phương. Mức cảnh báo có thể thay đổi nhanh, nên đừng chỉ dựa vào thông tin trong bài viết này.
Kết Luận
Iya là một núi lửa nhỏ về chiều cao nhưng không nhỏ về rủi ro. Nằm sát thành phố Ende, từng phun trào vào năm 1969 và liên tục có những đợt bất ổn trong thập niên gần đây, ngọn núi này nhắc chúng ta rằng mức độ nguy hiểm không chỉ đo bằng độ cao. Chúng tôi tin rằng hiểu rõ về Iya, theo dõi thông tin chính thống và tôn trọng các khuyến cáo là cách tốt nhất để người dân Ende sống an toàn bên ngọn núi đang thở dưới chân mình.
Nguồn tham khảo:
