Late Là Núi Lửa Gì? Hồ Sơ Địa Chất Và Lịch Sử Phun Trào Tại Tonga
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Nếu bạn nhìn đảo Late từ trên cao, bạn sẽ thấy một hòn đảo tròn nhỏ xinh, phủ xanh, nằm lặng lẽ giữa Thái Bình Dương. Nhưng đừng để vẻ yên bình ấy đánh lừa: đây chỉ là phần chóp của một ngọn núi lửa cao hơn 1.500 m, phần lớn đang ẩn mình dưới làn nước biển. Bài viết này sẽ đưa bạn đi từ cấu trúc địa chất, lịch sử phun trào cho đến những tin tức mới nhất về núi lửa Late, dựa trên dữ liệu của các tổ chức uy tín như Smithsonian và NASA.
Late Là Núi Lửa Gì?
Late là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) thuộc cung núi lửa Tofua của Tonga, nằm cách đảo Vavaʻu khoảng 55 km về phía tây tây nam. Phần lớn thân núi chìm dưới biển, chỉ phần chóp nhô lên tạo thành đảo Late, một hòn đảo không có người sinh sống. Trong hồ sơ lịch sử, núi lửa này có hai đợt phun trào được xác nhận: năm 1790 và năm 1854.
Nói đơn giản, núi lửa dạng tầng là kiểu núi lửa hình nón, được xây nên từ nhiều lớp dung nham và tro bụi chồng lên nhau qua hàng nghìn năm. Nhiều ngọn núi lửa nổi tiếng thế giới cũng thuộc loại này. Dưới đây là hồ sơ nhanh về Late:
- Tên gọi khác: Latte, Lette, Roa (theo danh sách của Chương trình Núi lửa Toàn cầu GVP thuộc Viện Smithsonian).
- Kích thước: Đảo gần như tròn, rộng khoảng 6 km. Đỉnh cao 540 m so với mực nước biển.
- Thành phần đá: Chủ yếu là andesit bazan đến andesit, loại đá núi lửa phổ biến ở các vùng hút chìm.
- Dân cư: Đảo không có người sinh sống.
(Xem thêm: Home Reef Là Núi Lửa Gì? Hòn Đảo Mọc Lên Rồi Biến Mất Ở Tonga)
Late Nằm Ở Đâu Và Vì Sao Tonga Có Nhiều Núi Lửa?
Late thuộc cung núi lửa Tofua, một dải núi lửa chạy dọc phía tây rãnh Tonga. Đây là một phần của Vành đai Lửa Thái Bình Dương, nơi hoạt động địa chất diễn ra liên tục. Cơ chế đằng sau khá thú vị: mảng Thái Bình Dương chậm rãi chìm xuống bên dưới, và khi lớp vỏ này đi sâu vào lòng đất, nó sinh ra magma trồi ngược lên mặt biển, hình thành chuỗi núi lửa.
Chính vì vậy, Late không đơn độc. Những cái tên khác trong khu vực như Tofua hay Hunga Tonga-Hunga Haʻapai (nổi tiếng với vụ phun trào năm 2022) đều là "hàng xóm" chung một cung núi lửa với nó.
Cấu Trúc Miệng Núi Lửa Và Địa Hình Của Late
Hãy hình dung Late như một tảng băng trôi: phần chúng ta nhìn thấy chỉ là phần nhỏ, còn khối chính nằm dưới nước. Toàn bộ ngọn núi cao khoảng 1.500 m tính từ đáy biển, nhưng chỉ có 540 m nhô lên khỏi mặt nước.
- Miệng núi lửa trên đỉnh: Rộng khoảng 400 m, sâu khoảng 150 m. Sau những trận mưa, miệng núi lửa có thể tích nước thành một hồ tạm thời, sau đó lại cạn đi.
- Các nón tro phụ: Mọc rải rác ở phía bắc miệng núi lửa, quanh một cao nguyên hình bán nguyệt nằm thấp hơn đỉnh khoảng 100-150 m, và dọc theo bờ biển tây bắc.
- Phần chìm dưới biển: Chiếm phần lớn thể tích núi lửa, là lý do Late thường được mô tả là "một đỉnh đảo trên một ngọn núi lửa lớn hơn nhiều".
Lịch Sử Phun Trào Của Late Qua Các Thời Kỳ
So với nhiều núi lửa nổi tiếng, hồ sơ của Late khá khiêm tốn, nhưng vẫn có vài mốc đáng chú ý. Cả hai đợt phun trào được xác nhận đều gắn với khu vực các miệng phụ ở phía đông bắc của núi.
- Năm 1790: Đợt phun trào đầu tiên được ghi nhận trong hồ sơ lịch sử.
- Năm 1854: Đợt phun trào được xác nhận gần nhất, ở mức VEI 2. VEI là thang đo độ bùng nổ của núi lửa từ 0 đến 8, nên mức 2 thuộc nhóm nhẹ. Thời điểm chính xác chỉ được ước tính trong khoảng vài tháng.
- Tháng 8/2019: Ảnh vệ tinh ghi nhận một bè đá bọt khổng lồ ngay phía đông bắc đảo Late. Đá bọt chứa nhiều bọt khí nên nổi được trên mặt nước, và các bè như vậy có thể trôi đi rất xa.
- Tháng 11/2022: Cơ quan Địa chất Tonga khảo sát và thấy mặt đất ấm lên, hơi nước bốc ra từ các khe nứt mới cùng các lỗ thoát khí ở đỉnh. Đây là dấu hiệu của hoạt động nhiệt dịch gần nguồn magma nông, không phải một vụ phun trào mới.
Late Có Còn Hoạt Động Không? Tin Tức Năm 2026
Câu trả lời ngắn gọn là: Late vẫn được xem là núi lửa có thể hoạt động trở lại. Ngày 14/2/2026, Trung tâm Tư vấn Tro núi lửa (VAAC) Wellington phát một bản tin liên quan đến Late dựa trên quan sát tro bụi.
Nhưng bạn nên phân biệt hai khái niệm: bản tin dựa trên quan sát và một vụ phun trào được cơ quan địa chất xác nhận chính thức. Theo cơ sở dữ liệu của GVP, Late chưa có đợt phun trào mới nào được xác nhận sau năm 1854.
Núi Lửa Late Có Nguy Hiểm Không?
Vì đảo Late không có dân cư nên nguy cơ trực tiếp đối với con người là thấp. Dù vậy, như bất kỳ núi lửa đang ở trạng thái nghỉ nào, Late vẫn có thể phun tro bụi và vật liệu bắn xa. Những yếu tố này chủ yếu ảnh hưởng đến tàu thuyền và các tuyến bay trong khu vực, nhất là quanh quần đảo Vavaʻu, nên việc theo dõi bản tin từ các trung tâm cảnh báo vẫn rất quan trọng.
Kết Luận
Late cho thấy thấy một hòn đảo nhỏ yên bình có thể là đỉnh của một ngọn núi lửa khổng lồ. Với hai đợt phun trào được xác nhận vào năm 1790 và 1854, bè đá bọt năm 2019 và dấu hiệu nhiệt dịch năm 2022, núi lửa này vẫn đang "thở" âm thầm dưới lòng Thái Bình Dương. Để cập nhật tình hình mới nhất, bạn nên theo dõi Cơ quan Địa chất Tonga và Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Smithsonian.
Nguồn tham khảo:
