Lokon-Empung Là Núi Lửa Gì? Lịch Sử Phun Trào Bùng Nổ Dữ Dội Và Chu Kỳ Thức Giấc

Thành phố Tomohon nằm ngay dưới chân hai ngọn núi song sinh ở miền bắc đảo Sulawesi, Indonesia, và lịch sử ghi lại không ít lần người dân phải rời nhà trong đêm vì tro bụi. Chúng tôi đọc lại hồ sơ của ngọn núi này và thấy nặng lòng, bởi sau mỗi con số về độ cao hay cấp báo động là những mái nhà, những vườn đinh hương và hàng nghìn con người. Nằm trong khu vực Vành đai lửa Thái Bình Dương, phức hợp núi lửa Lokon-Empung là một trong những hệ thống núi lửa hoạt động mạnh và được giới khoa học theo dõi sát sao. Bài viết này giúp bạn hiểu Lokon-Empung là núi lửa gì, cấu trúc địa chất ra sao, từng phun trào như thế nào và mức độ nguy hiểm hiện nay.

Lokon-Empung Là Núi Lửa Gì?

Lokon-Empung là phức hợp núi lửa gồm hai đỉnh song sinh nằm cạnh nhau ở miền bắc Sulawesi, Indonesia, ngay phía trên thành phố Tomohon. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, đỉnh Lokon cao khoảng 1.579 mét và đỉnh Empung cao khoảng 1.340 mét so với mực nước biển. Nhưng hoạt động của cặp núi này lại không diễn ra trên đỉnh nào. Phần lớn các vụ phun trào được ghi nhận từ miệng hố Tompaluan, nằm trong chỗ trũng giữa hai đỉnh.

• Vị trí: Miền bắc đảo Sulawesi, thuộc thành phố Tomohon, tỉnh Bắc Sulawesi, Indonesia.
• Loại núi lửa: Phức hợp núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) đôi, gồm đỉnh Lokon và đỉnh Empung.
• Điểm hoạt động chính: Miệng hố Tompaluan, nằm trong yên ngựa giữa hai đỉnh núi.
• Cơ quan giám sát: Trung tâm Núi lửa và Giảm nhẹ Thiên tai Địa chất Indonesia (PVMBG). Trạm quan sát đặt tại Kakaskasen, thành phố Tomohon, cách miệng hố khoảng 4 km.

(Xem thêm: Lewotolo Là Núi Lửa Gì? Nó Có Nguy Hiểm Không?)

Lịch Sử Phun Trào Đáng Nhớ Của Lokon-Empung

Hồ sơ của GVP ghi nhận hàng chục đợt hoạt động từ cuối thế kỷ 20 đến nay. Chúng tôi chọn ra những mốc để lại dấu ấn rõ nhất, vì mỗi mốc đều gắn với những gia đình thật.

• Tháng 10 năm 1991: Các vụ nổ mạnh ngày 24 tháng 10 phóng tro lên khoảng 2 km và có thể đã sinh ra dòng chảy mảnh vụn núi lửa nóng. Sân bay Manado, cách khoảng 15 km về phía đông bắc, phải đóng cửa đến ngày 29 tháng 10. Hơn 1.900 công trình cùng khoảng 3 ki lô mét vuông đồng cây đinh hương và dừa bị hư hại, và khoảng 10.000 người phải sơ tán. Nhà núi lửa học người Thụy Sĩ Vivianne Clavel, người đang nghiên cứu đợt phun trào này, được báo cáo mất tích vào ngày 24 tháng 10. Theo lời một nhân chứng, bà đã bị đá rơi trúng và bị tro vùi lấp.
• Năm 2002: Ngày 9 tháng 2, một vụ phun hơi nước (phreatic) đẩy tro lên khoảng 1 km và phủ lớp tro mỏng lên các làng quanh núi. Các nhà quan sát cho rằng mưa lớn là nguyên nhân kích hoạt, khi lượng mưa tháng 1 đạt 602 mm so với 193 mm của tháng 12 năm trước.
• Năm 2003: Ngày 12 tháng 2, mức báo động được nâng lên 4, mức cao nhất. Đến ngày 23 tháng 2, một vụ nổ đưa cột tro cao khoảng 2,5 km trên miệng hố.
• Năm 2011: Sau vụ phun hơi nước ngày 26 tháng 6, mức báo động tăng lên 3 rồi lên 4 vào giữa tháng 7. Các báo cáo ghi nhận từ khoảng 4.000 đến 6.000 người phải di dời. Ngày 24 tháng 7, mức báo động được hạ xuống 3 và khoảng 5.000 người đã sơ tán được trở về nhà.
• Năm 2013 và 2015: Vụ nổ lúc 6 giờ 30 ngày 9 tháng 9 năm 2013 tạo cột tro cao khoảng 1,5 km và nghe thấy từ cách đó 10 km. Ngày 30 tháng 8 năm 2015, tro bụi rơi từ Manado đến tận Bắc Minahasa, cách khoảng 43 km, phủ kín đường băng sân bay Sam Ratulangi và làm một số chuyến bay bị hoãn.
• Năm 2017: Ngày 25 tháng 3, sáu thanh thiếu niên từ 15 đến 20 tuổi trèo vào khu vực cấm quanh miệng hố Tompaluan, và một em đã ngã xuống miệng hố, không qua khỏi.

Đọc hết những dòng ghi chép ấy, chúng tôi nhận ra một quy luật rõ ràng. Núi hiếm khi im lặng hoàn toàn, nhưng phần lớn thời gian chỉ là những vụ nổ nhỏ và hơi trắng bốc lên từ miệng hố. Rồi thỉnh thoảng một đợt mạnh hơn xuất hiện, và chính những đợt ấy khiến cả vùng phải thức trắng. GVP cũng cho biết mức báo động 3 được giữ liên tục từ tháng 7 năm 2011 cho đến khi hạ xuống 2 vào ngày 5 tháng 2 năm 2016.

Đặc Điểm Hoạt Động Phun Trào Của Lokon-Empung

Hoạt động của Lokon-Empung mang nhiều dạng khác nhau, và mỗi dạng đòi hỏi cách cảnh giác riêng:

• Phun nổ tro bụi: Đây là dạng phổ biến nhất, gần với kiểu phun trào Vulcanian. Mỗi vụ nổ thường kèm tiếng dội lớn như tiếng đập, đẩy cột tro lên từ vài trăm mét đến vài ki lô mét và bắn ra các khối đá nóng đỏ quanh miệng hố.
• Phun hơi nước (phreatic): Dạng này xảy ra khi hơi nóng từ magma gặp nước trong lòng núi. GVP ghi nhận các vụ phun hơi nước thường xuất hiện sau những đợt mưa lớn, và chúng có thể đến đột ngột.
• Đài phun dung nham nhỏ: Năm 2000, các nhà quan sát thấy ánh đỏ ở miệng hố và xác nhận hiện tượng phun dung nham cao khoảng 25 mét, kéo dài nhiều tuần.
• Phát thải khí: Các lỗ phun khí (fumarole) ở đáy miệng hố từng được đo nhiệt độ cao nhất khoảng 95 đến 96 độ C. Khí thoát ra chủ yếu là hơi nước và H2S, để lại lớp lưu huỳnh màu vàng. Năm 2011, PVMBG còn theo dõi lưu lượng khí SO2 để đánh giá nguy cơ.

Các nhà quan sát dựa vào nhiều dấu hiệu để dự đoán diễn biến, gồm động đất núi lửa nông và sâu, động đất do khí thoát ra, rung chấn liên tục và hiện tượng núi phồng lên đo bằng máy đo độ nghiêng. Cần lưu ý rằng các vụ phun hơi nước có thể xảy ra mà không có dấu hiệu báo trước rõ ràng, nên thông tin từ trạm quan sát chỉ giúp giảm rủi ro chứ không loại bỏ hẳn.

Diễn Biến Đáng Chú Ý Năm 2025

Ngày 3 tháng 9 năm 2025, Cơ quan Địa chất Indonesia thông báo nâng mức hoạt động của Lokon từ Level II (Waspada) lên Level III (Siaga), có hiệu lực từ 12 giờ trưa theo giờ Trung Indonesia. Cụ thể, các thiết bị ghi nhận 143 trận động đất núi lửa nông, 72 trận động đất do khí thoát ra, 15 trận động đất núi lửa sâu và 8 trận động đất kiến tạo xa. Đồng thời, máy đo độ nghiêng tại trạm Pelangi cho thấy núi phồng lên từ ngày 17 tháng 8 đến ngày 2 tháng 9.

Vì lý do này, người dân và du khách bị cấm đến gần hoặc hoạt động trong bán kính 2,5 km quanh miệng hố Tompaluan. Cơ quan chức năng cũng cảnh báo khả năng xảy ra phun hơi nước đột ngột. Theo dữ liệu của GVP, trong tuần 17 đến 23 tháng 9 năm 2025, mỗi ngày vẫn có cột hơi trắng cao đến khoảng 100 mét trên thành miệng hố, và tình trạng bất ổn vẫn tiếp diễn. Chúng tôi chưa kiểm tra được mức báo động mới nhất sau thời điểm này, vì vậy bạn nên xem thông báo hiện hành của PVMBG trước khi lên kế hoạch đến khu vực.

Lokon-Empung Có Nguy Hiểm Không?

Có, Lokon-Empung là ngọn núi lửa nguy hiểm vì nằm sát khu dân cư đông đúc ở Bắc Sulawesi. Rủi ro đến từ nhiều phía:

• Tro bụi và đá nóng: Các làng như Kakaskasen và Kinilow chỉ cách miệng hố vài ki lô mét. Tro bụi từng rơi dày vài xen ti mét ở những nơi gần và còn bay xa đến Manado.
• Phun hơi nước bất ngờ: Dạng phun này có thể xảy ra không báo trước, nhất là sau mưa lớn, nên khu vực quanh miệng hố luôn được xem là vùng nguy hiểm.
• Lũ bùn lahar: Miền bắc Sulawesi mưa nhiều. Nước mưa trộn với lớp tro bở rời trên sườn dốc có thể tạo ra lũ bùn lahar, và PVMBG nhiều lần khuyến cáo người dân cảnh giác với các con sông bắt nguồn từ đỉnh núi vào mùa mưa.
• Hàng không: Tro bụi từng làm hoãn chuyến bay và phủ lên đường băng sân bay Manado, nên mỗi đợt phun trào đều ảnh hưởng đến giao thông của cả khu vực.
• Leo núi và tham quan: Cái chết của một thiếu niên năm 2017 là lời nhắc đau lòng rằng khu vực miệng hố không phải nơi để thử sức, nhất là khi lệnh cấm đã được ban hành.

Người Dân Và Du Khách Cần Lưu Ý Gì?

Từ các khuyến cáo chính thức, chúng tôi tóm lại những việc cần làm rõ ràng nhất:

• Luôn theo dõi mức báo động hiện hành của PVMBG và tuân thủ bán kính cấm quanh miệng hố Tompaluan. Bán kính này là 2,5 km ở Level III và 1,5 km ở Level II.
• Khi có mưa tro, hãy ở trong nhà. Nếu buộc phải ra ngoài, hãy đeo khẩu trang che mũi miệng và kính bảo vệ mắt để giảm tiếp xúc với tro núi lửa.
• Tránh các lòng sông và thung lũng bắt nguồn từ đỉnh núi khi trời mưa lớn, vì lũ bùn lahar có thể xuất hiện nhanh.
• Không tự ý leo núi hoặc vào khu vực cấm, kể cả khi trời quang và núi trông yên tĩnh.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Lokon-Empung

Lokon-Empung Ở Đâu?

Lokon-Empung nằm ở miền bắc đảo Sulawesi, Indonesia, ngay phía trên thành phố Tomohon, tỉnh Bắc Sulawesi.

Lokon-Empung Cao Bao Nhiêu Mét?

Theo GVP, đỉnh Lokon cao khoảng 1.579 mét và đỉnh Empung cao khoảng 1.340 mét so với mực nước biển.

Lokon-Empung Có Đang Hoạt Động Không?

Có. Đây là núi lửa hoạt động và được PVMBG theo dõi liên tục. Tháng 9 năm 2025, mức báo động đã được nâng lên Level III. Để biết mức hiện hành, bạn nên xem thông báo mới nhất của PVMBG.

Kết Luận

Lokon-Empung là phức hợp núi lửa dạng tầng đôi ở Sulawesi, nơi những vụ nổ tro bụi, những đợt phun hơi nước bất ngờ và lũ bùn mùa mưa cùng tồn tại sát cạnh các khu dân cư. Chúng tôi tin rằng hiểu rõ ngọn núi, theo dõi sát thông báo của PVMBG và tôn trọng vùng cấm là cách tốt nhất để không phải đọc thêm những dòng ghi chép buồn như năm 1991 hay năm 2017.

Nguồn tham khảo:

Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. Lokon-Empung: https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=266100

Kementerian ESDM Indonesia (3 tháng 9 năm 2025). Aktivitas Meningkat, Badan Geologi Naikkan Tingkat Aktivitas Gunung Lokon ke Level Siaga: https://www.esdm.go.id/en/media-center/news-archives/aktivitas-meningkat-badan-geologi-naikkan-tingkat-aktivitas-gunung-lokon-ke-level-siaga