Philippine Sea Plate Là Gì? Ranh Giới, Rãnh Sâu Và Động Đất Liên Quan
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Ngày 10/10/2025, hai trận động đất mạnh 7,4 và 6,8 độ liên tiếp làm rung chuyển vùng biển ngoài khơi Davao Oriental ở miền nam Philippines, chỉ hơn mười ngày sau khi một trận 6,9 độ tàn phá Cebu. Một sự thật ít được biết đến là phía sau chuỗi thảm họa ấy là một khối vỏ Trái Đất khổng lồ đang âm thầm trôi về phía tây bắc dưới đáy biển: mảng Biển Philippines. Bài viết này giải thích mảng kiến tạo này là gì, nó chạm vào những mảng nào, vì sao nó gắn với động đất, núi lửa và các rãnh biển sâu, và vì sao Việt Nam cũng cần quan tâm.
Mảng Biển Philippines Là Gì?
Mảng Biển Philippines (Philippine Sea Plate) là một mảng kiến tạo chủ yếu nằm dưới Biển Philippines ở tây Thái Bình Dương, rộng khoảng 5,5 triệu km² và di chuyển theo hướng tây bắc. Mảng này bị bao quanh phần lớn bởi các ranh giới hội tụ, tức là nơi các mảng va chạm hoặc chui xuống dưới nhau, và nằm ở trung tâm của một trong những vùng địa chất sôi động nhất hành tinh. Cái tên "mảng Philippines" cũng thường được dùng để chỉ cùng mảng này.
- Diện tích: Khoảng 5,5 triệu km².
- Hướng di chuyển: Tây bắc.
- Các vùng gắn với mảng: Biển Philippines, miền bắc đảo Luzon, Đài Loan, cung đảo Izu-Bonin-Mariana và nhiều rãnh sâu quanh rìa.
- Mảng láng giềng: Mảng Thái Bình Dương, mảng Á-Âu, mảng Bắc Mỹ và mảng Caroline.
(Xem thêm: Arabian Plate Là Gì? Ranh Giới Và Chuyển Động)
Ranh Giới Của Mảng: Nơi Mọi Chuyện Xảy Ra
Muốn hiểu mảng Biển Philippines, bạn hãy "đi một vòng" quanh rìa của nó:
- Phía bắc: Mảng gặp vi mảng Okhotsk tại rãnh Nankai, và chui xuống bên dưới quần đảo Nhật Bản dọc rãnh Nankai và rãnh Ryukyu. Cung đảo Izu-Bonin dày lên va vào Nhật Bản tạo nên Vùng va chạm Izu.
- Phía đông: Mảng Thái Bình Dương chui xuống dưới mảng Biển Philippines ở rãnh Izu-Ogasawara và rãnh Mariana. Dọc theo đó mọc lên cung đảo Izu-Bonin-Mariana, gồm quần đảo Izu, Ogasawara (Bonin) và quần đảo Mariana.
- Một ranh giới "ngược đời": Giữa mảng Biển Philippines và vi mảng Mariana nhỏ hơn là một ranh giới tách giãn, nơi hai bên đang rời xa nhau với tốc độ khoảng 30 mm mỗi năm, tạo nên máng Mariana (Mariana Trough).
- Phía tây: Mảng chui xuống dưới quần đảo Philippines dọc hệ thống rãnh Philippines, trong khi ở phía tây ngoài ra, vỏ biển Á-Âu (biển Đông) chui xuống đảo Luzon qua rãnh Manila.
- Phía nam: Mảng tiếp giáp mảng Caroline. Theo một nghiên cứu, ở đầu nam của cung Izu-Bonin-Mariana hầu như không có hội tụ giữa hai mảng này.
Những Rãnh Biển Sâu Quanh Mảng
Các nhà nghiên cứu liệt kê nhiều rãnh biển sâu dọc theo rìa Biển Philippines, theo chiều kim đồng hồ gồm rãnh Mariana, Yap, Palau, Manila, Philippines, Ryukyu và Izu-Bonin. Hai rãnh được nghiên cứu nhiều nhất là rãnh Mariana ở phía đông và rãnh Philippines ở phía tây, đều là những rãnh siêu sâu (hadal) nằm ở nơi các mảng chui xuống nhau. Sự chui xuống của mảng Thái Bình Dương dưới Mariana đã diễn ra hơn 50 triệu năm.
Vì Sao Philippines Lại "Rung Chuyển" Liên Tục?
Quần đảo Philippines nằm giữa hai hệ thống hút chìm đối nghịch: ở phía tây là rãnh Manila và rãnh Negros, nơi mảng Á-Âu (Sunda) chui xuống; ở phía đông là rãnh Philippines, nơi mảng Biển Philippines chui xuống bên dưới. Một nghiên cứu về đảo Luzon mô tả đây là một cung núi lửa bị "kẹp" giữa vỏ biển đông chui về phía đông và mảng Biển Philippines chui về phía tây bắc. Phần lớn động lực của mảng Biển Philippines được rãnh Manila hấp thụ, phần còn lại truyền vào đảo Luzon qua rãnh Philippines và máng đông Luzon.
Thêm vào đó là đứt gãy Philippines, một trong những đứt gãy trượt bằng lớn nhất Trái Đất, chạy dọc quần đảo hơn 1.000 km từ nam lên bắc. Theo các nghiên cứu, nó hình thành do sự phân chia của chuyển động hội tụ xiên giữa mảng Biển Philippines và các mảng xung quanh. Chính hệ thống này khiến Philippines là một trong những quốc gia nhiều động đất và núi lửa nhất thế giới.
Những Trận Động Đất Gần Đây
- 2/12/2023: Động đất 7,6 độ ngoài khơi Mindanao khiến nhiều người dân hoảng loạn rời nhà giữa đêm.
- 30/9/2025: Động đất 6,9 độ ở Bogo, Cebu làm ít nhất 72 người chết. Nguyên nhân là đứt gãy địa phương Bogo Bay Fault, vốn "ngủ yên" hơn 400 năm, chứ không phải rãnh Philippines.
- 10/10/2025: Hai trận động đất liên tiếp ngoài khơi Manay, Davao Oriental: trận đầu 7,4 độ ở độ sâu 23 km, trận sau 6,8 độ chưa đầy mười giờ sau. PHIVOLCS xác định cả hai đều do đứt vỡ trên rãnh Philippines và gọi đây là "động đất kép" (doublet). Các đợt này gây sóng thần cục bộ, chẳng hạn khoảng 7 cm ở Davao City, và phát cảnh báo sóng thần. Lần gần nhất có động đất kép ở khu vực là năm 1992 và tháng 12/2023.
- 7/1/2026: Động đất 6,7 độ ngoài khơi Davao Oriental. Một bản tin nhận định rằng dù trận này do đứt gãy nông tại chỗ, ứng suất từ sự hội tụ của các mảng vẫn rất quan trọng.
Liên Quan Gì Đến Việt Nam?
Mảng Biển Philippines nằm xa bờ biển Việt Nam, nhưng hệ quả của nó có thể chạm đến chúng ta qua rãnh Manila. Theo tính toán của Bộ Tài nguyên và Môi trường được nêu trên báo chí, một trận động đất 8,3 độ ở khu vực rãnh Manila có thể tạo sóng thần cao khoảng 6,2 m ở Quảng Ngãi và 2,1 m ở Nha Trang. Với trận 9,2 độ, các con số này là khoảng 10,6 m và 5 m, và sóng thần mất khoảng 2 tiếng để đến bờ biển Việt Nam. Đây là kịch bản tính toán, không phải dự báo một sự kiện sắp xảy ra, nhưng nó cho thấy vì sao việc theo dõi hoạt động địa chấn ở Philippines có ý nghĩa với các tỉnh ven biển miền Trung và Nam Trung Bộ.
Những Điều Khoa Học Vẫn Chưa Biết Rõ
Một một điểm đặc biệt là lịch sử di chuyển của mảng Biển Philippines chưa được xác định tốt. Lý do là mảng này không có sống núi tách giãn nối với bất kỳ mảng nào xung quanh, nên khó theo dõi quá trình dịch chuyển trong quá khứ. Ngay cả ở rãnh Nankai (Nhật Bản), nơi mảng chui xuống tương đối gần đây so với rãnh Nhật Bản, quá trình tiến hóa của nó vẫn còn gây tranh cãi, với nhiều giả thuyết cạnh tranh về tốc độ hội tụ và tuổi của mảng.
Kết Luận
Mảng Biển Philippines là một khối vỏ Trái Đất rộng hơn năm triệu km², bị bao quanh bởi các rãnh biển sâu và các cung đảo núi lửa, là nguyên nhân sâu xa của nhiều trận động đất mạnh và núi lửa ở Nhật Bản, Philippines, Đài Loan và quần đảo Mariana. Việc hiểu mảng này không chỉ là chuyện địa chất, mà còn giúp chúng ta nhận ra vì sao khu vực này luôn rung chuyển, và vì sao các cơ quan như PHIVOLCS phải theo dõi liên tục. Với Việt Nam, những kịch bản như sóng thần từ rãnh Manila nhắc chúng ta nên chủ động tìm hiểu và chuẩn bị.
Nguồn tham khảo:
