Arabian Plate Là Gì? Ranh Giới Và Chuyển Động
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Nhìn vào bản đồ vùng Trung Đông, Biển Đỏ và vịnh Aden trông như hai vết rạch dài ngăn bán đảo Ả Rập khỏi châu Phi. Đó không phải ngẫu nhiên: bán đảo này từng là một phần của châu Phi, rồi tách ra và đang chậm rãi tiến về phía bắc, đẩy vào lục địa Á-Âu. Khối vỏ Trái Đất mang bán đảo ấy chính là mảng Ả Rập (Arabian Plate). Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao khu vực xung quanh lại có dãy núi, đứt gãy và động đất đáng chú ý.
Mảng Ả Rập Là Gì?
Mảng Ả Rập là một mảng kiến tạo gồm chủ yếu là bán đảo Ả Rập, kèm các vùng nước lân cận như vịnh Ba Tư, một phần Biển Đỏ, vịnh Aden và biển Ả Rập. Điểm đặc biệt của mảng này là cả ba kiểu ranh giới chính (tách giãn, hội tụ và trượt ngang) đều xuất hiện quanh nó.
- Vị trí: Bán đảo Ả Rập và các vùng biển xung quanh.
- Thành phần: Phần lớn là vỏ lục địa, gồm Khiên Ả Rập (Arabian Shield) cổ ở phía tây và Nền Ả Rập (Arabian Platform) ở phía đông.
- Hướng di chuyển: Về phía bắc, hướng vào mảng Á-Âu, với tốc độ khoảng 2 cm mỗi năm.
- Hệ quả nổi bật: Dãy Zagros, các đứt gãy lớn ở Levant và Thổ Nhĩ Kỳ, cùng Biển Đỏ đang mở rộng.
(Xem thêm: Juan de Fuca Plate Là Gì? Ranh Giới Và Nguy Cơ Siêu Động Đất)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Khiên Ả Rập: Vùng nền đá cổ nằm ở phía tây, có lịch sử kiến tạo kéo dài từ trước khi Biển Đỏ hình thành.
- Nền Ả Rập: Vùng thấp hơn ở phía đông và đông bắc, có cấu trúc kiến tạo khác với khiên, trong đó có đới trũng nội mảng như Central Arabian Graben.
- Ophiolit: Mảng chứa một trong những mặt cắt ophiolit lộ thiên tiêu biểu nhất thế giới, tiêu biểu là Semail ở Oman.
- Tài nguyên: Khu vực này chứa phần rất lớn trữ lượng dầu mỏ của thế giới.
Ranh Giới Của Mảng Ả Rập
Mảng Ả Rập được bao quanh bởi ba mảng lớn là mảng châu Phi, mảng Á-Âu và mảng Ấn Độ, với bốn kiểu ranh giới khác nhau:
- Phía tây nam (tách giãn): Khe nứt Biển Đỏ (Red Sea Rift) chạy dọc Biển Đỏ, nơi mảng Ả Rập tách khỏi mảng châu Phi, và sống núi tách giãn ở vịnh Aden.
- Phía tây bắc (trượt ngang): Đới đứt gãy Biển Chết (Dead Sea Transform), nối vịnh Aqaba với vùng Levant, là ranh giới trượt ngang giữa mảng Ả Rập và mảng châu Phi.
- Phía bắc và đông bắc (va chạm): Mảng Ả Rập va chạm với mảng Á-Âu dọc đới khâu Bitlis ở Thổ Nhĩ Kỳ và vành đai nếp uốn-đứt gãy chờm Zagros ở Iran.
- Phía đông (hút chìm): Ở khu vực Makran, vỏ đại dương thuộc mảng Ả Rập chìm xuống dưới mảng Á-Âu.
- Phía đông nam (trượt ngang đại dương): Đới đứt gãy Owen (Owen Fracture Zone) là ranh giới giữa mảng Ả Rập và mảng Ấn Độ (thuộc mảng Ấn Độ-Úc).
- Phía tây bắc xa hơn: Ranh giới với mảng Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ) là đứt gãy Đông Anatolia, một đới trượt ngang trái.
Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển
- So với mảng Á-Âu: Các điểm đo GPS trên nền Ả Rập phía bắc dịch chuyển về phía bắc tây bắc khoảng 18 đến 20 mm mỗi năm. Các mô hình cũ ước tính cao hơn, khoảng 24 đến 25 mm mỗi năm.
- Chuyển động xoay: Một vùng rộng gồm mảng Ả Rập, một phần Zagros, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Aegean đang xoay ngược chiều kim đồng hồ so với Á-Âu, với tốc độ 20 đến 30 mm mỗi năm.
- Hệ quả: Chuyển động của Ả Rập được truyền sang vùng Thổ Nhĩ Kỳ phía bắc đới khâu, gây biến dạng phân tán ở đông Thổ Nhĩ Kỳ.
Zagros, Biển Đỏ Và Các Hệ Quả Địa Chất
Mỗi ranh giới của mảng Ả Rập để lại một dấu ấn địa chất riêng:
- Dãy Zagros: Sự va chạm giữa mảng Ả Rập và mảng Á-Âu nâng lên vành đai núi và nếp uốn Zagros ở Iran.
- Biển Đỏ và vịnh Aden: Hai ranh giới tách giãn còn trẻ, nơi đáy biển đang được tạo ra. Sự tách giãn ở Biển Đỏ kéo theo hoạt động núi lửa. Các nghiên cứu địa chấn cho thấy sự tách giãn đáy biển không liên tục dọc toàn bộ trục Biển Đỏ.
- Đới đứt gãy Biển Chết: Tạo nên các bồn trũng kéo tách (pull-apart) như bồn Biển Chết và vịnh Aqaba.
- Động đất ở Thổ Nhĩ Kỳ: Đông nam Thổ Nhĩ Kỳ chịu ảnh hưởng của sự va chạm Ả Rập-Anatolia. Đứt gãy Đông Anatolia là một trong những hệ thống đứt gãy trượt ngang hoạt động mạnh của nước này, và khu vực này đã hứng chịu trận động đất ngày 6 tháng 2 năm 2023.
6Từ Một Phần Của Châu Phi Đến Mảng Độc Lập
Trong phần lớn lịch sử địa chất, bán đảo Ả Rập là một phần của mảng châu Phi. Quá trình tách giãn Biển Đỏ bắt đầu từ kỷ Eocene, và sự tách hẳn giữa châu Phi và Ả Rập diễn ra khoảng 25 triệu năm trước, vào kỷ Oligocene. Từ đó, mảng Ả Rập tiến dần về phía mảng Á-Âu. Đới đứt gãy Biển Chết được cho là bắt đầu trượt ngang cách đây khoảng 13 đến 18 triệu năm. Một số mô hình số cho rằng chính sự va chạm ở góc đông bắc của châu Phi cũ đã tạo ra trường ứng suất, góp phần kéo Ả Rập tách khỏi châu Phi. Đây vẫn là giả thuyết đang được nghiên cứu.
Các Mảng Láng Giềng
- Mảng châu Phi: Giáp phía tây qua Biển Đỏ (tách giãn) và đới đứt gãy Biển Chết (trượt ngang).
- Mảng Á-Âu: Giáp phía bắc và đông bắc, nơi xảy ra va chạm tại Bitlis, Zagros và hút chìm tại Makran.
- Mảng Ấn Độ: Giáp phía đông nam qua đới đứt gãy Owen.
- Mảng Anatolia: Mảng nhỏ ở phía bắc, tách khỏi Á-Âu dọc đứt gãy Bắc Anatolia và tiếp giáp Ả Rập dọc đứt gãy Đông Anatolia.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Ả Rập gồm những vùng nào? Chủ yếu là bán đảo Ả Rập và các vùng biển lân cận như vịnh Ba Tư, vịnh Aden và biển Ả Rập.
- Biển Đỏ hình thành như thế nào? Do mảng Ả Rập tách khỏi mảng châu Phi dọc một ranh giới tách giãn, bắt đầu từ kỷ Eocene.
- Dãy Zagros hình thành như thế nào? Do sự va chạm giữa mảng Ả Rập và mảng Á-Âu.
- Mảng Ả Rập di chuyển nhanh cỡ nào? Khoảng 2 cm mỗi năm về phía bắc so với mảng Á-Âu, tùy phương pháp đo.
Kết Luận
Mảng Ả Rập là một khối vỏ Trái Đất tương đối nhỏ nhưng có cấu trúc rất đa dạng: một mặt tách khỏi châu Phi qua Biển Đỏ và vịnh Aden, mặt khác va chạm với Á-Âu để dựng nên Zagros và Bitlis. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao Trung Đông có các đứt gãy lớn, các bồn trũng như Biển Chết và hoạt động địa chấn đáng chú ý ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ.
Nguồn tham khảo:
