African Plate Là Gì? Ranh Giới, Đại Tách Giãn Đông Phi Và Tốc Độ Di Chuyển

Nếu nhìn lên bản đồ vệ tinh vùng Đông Phi, bạn sẽ thấy những thung lũng sâu kéo dài hàng nghìn kilômét, hàng loạt núi lửa và những hồ dài hẹp nằm thẳng hàng như một vết nứt khổng lồ. Đó không phải là chuyện ngẫu nhiên: lục địa châu Phi đang rạn nứt rất chậm từ bên trong. Phần lớn lục địa này nằm trên mảng châu Phi (African Plate), một khối vỏ Trái Đất vừa bị kéo giãn ở rìa phía đông, vừa bị đẩy dần về phía châu Âu ở phía bắc. Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao vùng Đông Phi lại được xem là nơi một đại dương mới có thể hình thành trong tương lai xa.

Mảng Châu Phi Là Gì?

Mảng châu Phi (còn gọi là mảng Nubia) là một mảng kiến tạo lớn nằm dưới phần lớn lục địa châu Phi, cùng với vỏ đại dương nằm giữa lục địa và các sống núi bao quanh. Một số tài liệu dùng tên "mảng Nubia" để phân biệt với toàn bộ lục địa châu Phi, vì phần phía đông của lục địa nằm trên một mảng khác là mảng Somali.

• Loại mảng: Mảng lớn (major plate).
• Thành phần: Vỏ lục địa của châu Phi và vỏ đại dương ở Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương lân cận.
• Hướng di chuyển: Chủ yếu về phía đông bắc, hướng về mảng Á-Âu, với tốc độ khoảng 2 cm mỗi năm.
• Hệ quả nổi bật: Đại Tách giãn Đông Phi, Biển Đỏ, vịnh Aden, núi lửa vùng Afar và các đới va chạm ở Địa Trung Hải.

(Xem thêm: Antarctic Plate Là Gì? Ranh Giới, Sống Núi Bao Quanh Và Tốc Độ Di Chuyển)

Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng

• Phần lục địa: Nằm dưới phần lớn châu Phi, trừ dải phía đông thuộc mảng Somali.
• Phần đại dương: Vỏ đại dương nằm giữa lục địa và các sống núi quanh nó, gồm đáy Đại Tây Dương phía tây và một phần Ấn Độ Dương phía nam.
• Mảng Nubia và mảng Somali: Mảng Somali đã bắt đầu tách ra khỏi mảng châu Phi dọc Đại Tách giãn Đông Phi, nên mảng châu Phi hiện nay thường được gọi là mảng Nubia.
• Mảng nhỏ Lwandle: Một vi mảng chủ yếu là đại dương nằm ngoài khơi đông nam châu Phi, giữa mảng Nubia, mảng Somali và mảng Nam Cực. Ranh giới này vẫn còn nhiều điều chưa rõ.
• Phần lõi cổ: Lục địa châu Phi có nhiều khối đá nền rất cổ và tương đối ổn định, trong khi các rìa của mảng mới là nơi hoạt động địa chất tập trung.

Ranh Giới Của Mảng Châu Phi

Mỗi phía của mảng có một kiểu tương tác khác nhau:

• Phía tây (tách giãn): Sống núi giữa Đại Tây Dương, nơi mảng châu Phi tách khỏi mảng Nam Mỹ và vỏ đại dương mới liên tục được tạo ra. Ở phía bắc đoạn này là điểm tiếp giáp ba mảng Azores giữa mảng châu Phi, Bắc Mỹ và Á-Âu.
• Phía đông (tách giãn): Đại Tách giãn Đông Phi, ranh giới đang hình thành giữa mảng Nubia và mảng Somali.
• Phía đông bắc (tách giãn): Hệ thống tách giãn Biển Đỏ, nơi mảng Ả Rập đang rời xa mảng châu Phi.
• Phía bắc (hội tụ): Giáp mảng Á-Âu, tiểu mảng Aegean và tiểu mảng Anatolia dọc vùng Địa Trung Hải. Ở nhiều nơi, mảng châu Phi chìm xuống dưới các mảng phía bắc, nổi bật là đới hút chìm Hy Lạp (Hellenic).
• Phía nam: Giáp mảng Nam Cực tại sống núi Tây Nam Ấn Độ Dương (Southwest Indian Ridge).
• Điểm tiếp giáp ba mảng Afar: Nằm ở vùng Afar, bắc Ethiopia, nơi mảng Nubia, mảng Somali và mảng Ả Rập cùng rời xa nhau.

Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển

• Mảng châu Phi: Di chuyển theo hướng đông bắc với tốc độ khoảng 2 cm mỗi năm, và đã di chuyển theo hướng này trong khoảng 100 triệu năm qua.
• Tách giãn ở Đông Phi: Mảng Nubia và mảng Somali tách nhau khoảng 4 đến 7 mm mỗi năm, tốc độ thay đổi theo vị trí và tăng dần về phía bắc, đạt khoảng 6 mm mỗi năm ở vùng Afar.
• Hội tụ với Á-Âu: Các nghiên cứu cho tốc độ hội tụ trung bình từ khoảng 5 mm đến 1 cm mỗi năm ở Địa Trung Hải, riêng ở đới hút chìm Hy Lạp có thể lên đến khoảng 4 cm mỗi năm.
• Lưu ý: Tốc độ phụ thuộc vào mảng được chọn làm mốc so sánh và vị trí đo, nên các nguồn có thể đưa ra con số khác nhau.

Đại Tách Giãn Đông Phi, Biển Đỏ Và Địa Trung Hải

Ba rìa của mảng châu Phi cho thấy ba kiểu hoạt động địa chất khác nhau:

• Đại Tách giãn Đông Phi: Hệ thống rạn nứt dài hơn 3.000 km, chạy từ vịnh Aden về phía Zimbabwe, chia mảng châu Phi thành mảng Nubia lớn hơn ở phía tây và mảng Somali nhỏ hơn ở phía đông. Hệ thống này bắt đầu hình thành vào khoảng 22 đến 25 triệu năm trước.
• Núi lửa và vùng trũng: Rạn nứt tạo ra cả những núi lửa cao nhất lục địa như Kilimanjaro lẫn những miệng núi lửa nằm dưới mực nước biển trong vùng trũng Danakil của Ethiopia.
• Vùng Afar: Tại điểm tiếp giáp ba mảng Afar, lớp vỏ lục địa đang bị kéo giãn mạnh, kèm núi lửa như Erta Ale và những lớp dung nham bazan phủ rộng. Nguyên nhân có thể liên quan đến một dòng vật chất nóng trồi lên từ lớp phủ, dù vẫn còn tranh luận.
• Biển Đỏ và vịnh Aden: Hình thành khi mảng Ả Rập tách khỏi mảng Nubia. Biển Đỏ dài khoảng 2.000 km, và quá trình tách đáy biển ở vịnh Aden bắt đầu sớm hơn Biển Đỏ.
• Địa Trung Hải: Mảng châu Phi đang tiến về phía mảng Á-Âu, và sự hội tụ này góp phần tạo ra các dãy núi và vùng núi lửa hút chìm quanh Địa Trung Hải, trong đó có đới hút chìm Hy Lạp.

Lịch Sử Hình Thành Và Tương Lai Của Mảng

Mảng châu Phi, mảng Somali, mảng Ả Rập và tiểu lục địa Ấn Độ từng là các phần của siêu lục địa phương nam Gondwana. Khi siêu lục địa tan rã, Đại Tây Dương bắt đầu mở ra khoảng 200 triệu năm trước, và mảng châu Phi dần tách khỏi các mảng ở phía tây.

Ở phía đông bắc, khoảng 35 đến 27 triệu năm trước, sự kéo giãn theo hướng đông bắc làm lục địa rạn nứt, mở ra Biển Đỏ và vịnh Aden. Cùng thời gian đó, khoảng 31 đến 29 triệu năm trước, một đợt phun trào bazan khổng lồ đã phủ lên vùng này khoảng 600.000 km². Sau đó, rạn nứt lan xuống phía nam và hình thành Đại Tách giãn Đông Phi. Nếu sự tách giãn tiếp tục, vùng giữa mảng Nubia và mảng Somali sẽ mỏng dần và có thể sụt xuống dưới mực nước biển, mở đường cho một đại dương mới. Thời điểm xảy ra rất khó dự đoán, và các ước tính dao động từ vài triệu đến hàng chục triệu năm nữa.

Các Mảng Láng Giềng

• Mảng Somali: Ở phía đông, đang tách khỏi mảng Nubia dọc Đại Tách giãn Đông Phi.
• Mảng Ả Rập: Ở phía đông bắc, rời xa mảng châu Phi dọc Biển Đỏ.
• Mảng Á-Âu: Ở phía bắc, hội tụ với mảng châu Phi dọc vùng Địa Trung Hải.
• Mảng Nam Mỹ: Ở phía tây, tách khỏi mảng châu Phi dọc sống núi giữa Đại Tây Dương.
• Mảng Nam Cực: Ở phía nam, giáp mảng châu Phi tại sống núi Tây Nam Ấn Độ Dương.

Câu Hỏi Thường Gặp

• Mảng châu Phi gồm những vùng nào? Phần lớn lục địa châu Phi và vỏ đại dương lân cận, trừ dải phía đông thuộc mảng Somali.
• Châu Phi có thật sự đang tách đôi không? Có, dọc Đại Tách giãn Đông Phi, nhưng rất chậm, chỉ vài milimét mỗi năm, và phải mất hàng triệu năm mới có thể tạo ra một đại dương.
• Biển Đỏ hình thành như thế nào? Khi mảng Ả Rập tách khỏi mảng châu Phi do lục địa bị kéo giãn và rạn nứt.
• Mảng châu Phi di chuyển nhanh cỡ nào? Khoảng 2 cm mỗi năm theo hướng đông bắc.

Kết Luận

Mảng châu Phi là một khối vỏ Trái Đất rộng lớn với phần lõi ổn định nhưng các rìa lại rất năng động. Ở phía tây, mảng tách khỏi Nam Mỹ dọc sống núi giữa Đại Tây Dương. Ở phía đông, mảng đang rạn nứt dọc Đại Tách giãn Đông Phi, và Biển Đỏ cho thấy một lục địa có thể tách ra thành một vùng biển mới. Ở phía bắc, mảng tiến chậm về phía châu Âu và góp phần tạo nên các đới núi và núi lửa quanh Địa Trung Hải. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao châu Phi vừa có những cao nguyên cổ ổn định, vừa có một trong những vùng tách giãn lục địa nổi tiếng nhất hành tinh.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia - African plate