Eurasian Plate Là Gì? Ranh Giới, Himalaya Và Tốc Độ Di Chuyển

Từ những ngọn núi cao hơn 8.000 mét của dãy Himalaya đến các miệng núi lửa ở Iceland, hai nơi tưởng chừng chẳng liên quan này lại có chung một điểm: cả hai đều nằm ở rìa của cùng một khối vỏ Trái Đất khổng lồ. Đó là mảng Á-Âu (Eurasian Plate), nền móng nằm dưới phần lớn châu Âu và châu Á. Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển nhanh đến mức nào và vì sao các rìa của nó lại sinh ra những dãy núi cao nhất thế giới, những vùng động đất dày đặc và cả núi lửa.

Mảng Á-Âu Là Gì?

Mảng Á-Âu là một mảng kiến tạo lớn nằm dưới hầu hết lục địa Á-Âu (châu Âu và châu Á), cùng với phần vỏ đại dương kéo dài về phía tây đến sống núi giữa Đại Tây Dương và về phía bắc đến sống núi Gakkel. Mảng này có diện tích khoảng 67,8 triệu km², thuộc nhóm các mảng lớn nhất của Trái Đất.

• Loại mảng: Mảng lớn (major plate), lớn thứ ba trong các mảng chính theo một số nguồn.
• Thành phần: Vỏ lục địa của châu Âu và châu Á, cùng vỏ đại dương dưới một phần Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương.
• Hướng di chuyển: Về phía nam so với mảng châu Phi, với tốc độ rất chậm, khoảng 7 đến 14 mm mỗi năm.
• Hệ quả nổi bật: Dãy Himalaya, cao nguyên Tây Tạng, núi lửa Iceland và nhiều vùng động đất mạnh ở rìa mảng.

(Xem thêm: African Plate Là Gì? Ranh Giới, Đại Tách Giãn Đông Phi Và Tốc Độ Di Chuyển)

Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng

• Phần lục địa: Bao gồm hầu hết châu Âu và châu Á, trừ tiểu lục địa Ấn Độ, bán đảo Ả Rập và khu vực phía đông dãy Chersky ở đông Siberia.
• Phần đại dương: Vỏ đại dương kéo dài về phía tây đến sống núi giữa Đại Tây Dương và về phía bắc đến sống núi Gakkel ở Bắc Băng Dương.
• Một phần Iceland: Hòn đảo nằm vắt ngang sống núi giữa Đại Tây Dương nên một phần của nó thuộc mảng Á-Âu.
• Một khối lớn, nhiều mảng nhỏ ở rìa: Rìa mảng có nhiều mảng nhỏ và vi mảng với ranh giới phức tạp, nhất là ở Trung Đông và Đông Á.

Ranh Giới Của Mảng Á-Âu

Mỗi phía của mảng có một kiểu tương tác khác nhau:

• Phía tây (tách giãn): Ranh giới tách giãn với mảng Bắc Mỹ dọc phần phía bắc của sống núi giữa Đại Tây Dương, đi qua Iceland. Ở phía nam của đoạn này là điểm tiếp giáp ba mảng Azores, nơi mảng Á-Âu, Bắc Mỹ và châu Phi gặp nhau.
• Phía nam (va chạm): Giáp mảng châu Phi ở phía tây, mảng Ả Rập ở giữa và mảng Ấn-Úc ở phía đông. Chỗ tiếp giáp với mảng Ấn Độ là nơi hình thành dãy Himalaya.
• Vùng Anatolia: Ở Trung Đông có thêm một điểm tiếp giáp ba mảng giữa mảng Á-Âu, mảng Ả Rập và tiểu mảng Anatolia. Tiểu mảng này đang bị ép lại do va chạm giữa mảng Á-Âu và mảng Ả Rập.
• Phía đông: Giáp mảng Bắc Mỹ ở phía bắc và mảng biển Philippine ở phía nam, có thể còn có các mảng nhỏ Okhotsk và Amur. Ranh giới quanh khu vực Nhật Bản từng được mô tả là khó xác định và có nhiều bản đồ khác nhau.
• Phía bắc: Phần vỏ đại dương của mảng kéo dài đến sống núi Gakkel dưới Bắc Băng Dương.

Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển

• Mảng Á-Âu: Di chuyển về phía nam so với mảng châu Phi với tốc độ khoảng 7 đến 14 mm mỗi năm, thuộc nhóm các mảng di chuyển chậm.
• Tách khỏi Bắc Mỹ: Dọc sống núi giữa Đại Tây Dương, hai mảng tách nhau khoảng 2 đến 3 cm mỗi năm. Tốc độ này thay đổi theo từng đoạn của sống núi.
• Hội tụ với mảng Ấn Độ: Hai mảng áp sát nhau với tốc độ tương đối khoảng 40 đến 50 mm mỗi năm.
• Lưu ý: Tốc độ của một mảng phụ thuộc vào mảng được chọn làm mốc so sánh, nên các nguồn có thể đưa ra con số khác nhau.

Himalaya, Tây Tạng Và Iceland: Dấu Ấn Ở Hai Rìa Của Mảng

Rìa phía nam và rìa phía tây của mảng Á-Âu cho thấy hai kiểu hoạt động địa chất trái ngược nhau:

• Himalaya: Va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu đã nâng lên dãy Himalaya, nơi có những đỉnh cao hơn 8.000 mét. Khi cả hai bên đều là vỏ lục địa, vỏ bị nén ép, dày lên và nâng cao thay vì chìm sâu hoàn toàn xuống lớp phủ.
• Cao nguyên Tây Tạng: Là vùng nâng cao rộng lớn ở phía bắc ranh giới chính, hình thành cùng quá trình va chạm. Trên cao nguyên, các đứt gãy nghịch hấp thụ phần nén ép theo hướng bắc nam, còn các đứt gãy trượt bằng và đứt gãy thuận hấp thụ phần giãn theo hướng đông tây.
• Hiểm họa động đất: USGS xếp vùng Himalaya vào số những khu vực có nguy cơ địa chấn cao nhất Trái Đất. Hiệu ứng của va chạm còn lan xa hơn, đến dãy Thiên Sơn (Tian Shan) và đới đứt gãy Long Môn Sơn (Longmen Shan) ở rìa đông cao nguyên.
• Iceland: Ở phía tây, mảng Á-Âu và mảng Bắc Mỹ tách nhau ngay trên đảo. Các vụ phun trào như Laki (1783), Eldfell (1973) và Eyjafjallajökull (2010) đều liên quan đến ranh giới tách giãn này.
• Rìa đông nam: Tương tác giữa mảng biển Philippine và mảng Á-Âu tích tụ ứng suất, có thể giải phóng thành động đất.

Lịch Sử Hình Thành Và Va Chạm Với Ấn Độ

Khoảng 200 triệu năm trước, siêu lục địa Pangaea bắt đầu tách ra và Đại Tây Dương dần mở rộng, trong đó có đoạn sống núi giữa Đại Tây Dương nay chạy qua Iceland. Cùng thời gian dài ấy, mảng Ấn Độ trôi lên phía bắc về phía mảng Á-Âu. Trước khi va chạm, tốc độ hội tụ giữa hai mảng từng rất lớn, có thời điểm tăng từ khoảng 8 cm lên gần 18 cm mỗi năm vào khoảng 65 triệu năm trước.

Thời điểm va chạm đầu tiên vẫn còn được thảo luận: nhiều tài liệu ghi khoảng 50 triệu năm trước, trong khi một nghiên cứu gần đây trên tạp chí Nature đề xuất khoảng 60 triệu năm trước. Sau va chạm, tốc độ hội tụ giảm mạnh, và theo một nghiên cứu của Caltech, tốc độ ấy còn chậm đi hơn 40% trong khoảng từ 20 đến 10 triệu năm trước. Quá trình này vẫn chưa dừng lại: hai mảng vẫn đang ép vào nhau, và Himalaya vẫn đang bị nén ép cho đến ngày nay.

Các Mảng Láng Giềng

• Mảng Ấn Độ: Ở phía nam, va chạm với mảng Á-Âu và tạo nên Himalaya cùng cao nguyên Tây Tạng.
• Mảng Ả Rập: Ở Trung Đông, ép vào mảng Á-Âu và làm tiểu mảng Anatolia bị nén lại.
• Mảng châu Phi: Ở phía tây nam, giáp mảng Á-Âu dọc vùng Địa Trung Hải và điểm tiếp giáp ba mảng Azores.
• Mảng Bắc Mỹ: Ở phía tây và đông bắc, tách khỏi mảng Á-Âu dọc sống núi giữa Đại Tây Dương, đi qua Iceland.
• Mảng biển Philippine: Ở phía đông nam, tiếp giáp với rìa Đông Á.

Câu Hỏi Thường Gặp

• Mảng Á-Âu gồm những vùng nào? Hầu hết châu Âu và châu Á (trừ Ấn Độ, bán đảo Ả Rập và đông Siberia), cùng một phần Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương.
• Dãy Himalaya hình thành như thế nào? Chủ yếu do mảng Ấn Độ va chạm với mảng Á-Âu, làm vỏ lục địa bị nén ép và nâng cao.
• Vì sao Iceland có nhiều núi lửa? Vì đảo nằm trên ranh giới tách giãn giữa mảng Á-Âu và mảng Bắc Mỹ.
• Mảng Á-Âu di chuyển nhanh cỡ nào? Khoảng 7 đến 14 mm mỗi năm so với mảng châu Phi, thuộc nhóm di chuyển chậm.

Kết Luận

Mảng Á-Âu là một khối vỏ Trái Đất rộng lớn nhưng di chuyển rất chậm, trong khi các rìa của nó lại hoạt động địa chất mạnh. Ở phía tây, mảng tách khỏi Bắc Mỹ và tạo nên núi lửa Iceland. Ở phía nam, mảng bị mảng Ấn Độ và mảng Ả Rập ép vào, dựng lên Himalaya, cao nguyên Tây Tạng và những vùng động đất dày đặc. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao phần giữa lục địa Á-Âu tương đối ổn định, còn các rìa lại là nơi xảy ra nhiều hiện tượng địa chất dữ dội của hành tinh.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia - Eurasian plate