South American Plate Là Gì? Ranh Giới, Dãy Andes Và Hiểm Họa Động Đất
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Nhìn vào bản đồ thế giới, bờ biển phía đông Nam Mỹ và bờ biển phía tây châu Phi khớp với nhau đến mức gần như hai mảnh ghép. Chính sự trùng khớp ấy từng khiến nhiều nhà khoa học nghi ngờ hai lục địa đã nằm sát nhau. Ngày nay, chúng ta biết rằng Nam Mỹ nằm trên một khối vỏ Trái Đất đang chậm rãi trôi về phía tây, va chạm với đáy Thái Bình Dương và dựng nên dãy Andes. Đó là mảng Nam Mỹ (South American Plate). Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao bờ tây Nam Mỹ lại có nhiều động đất và núi lửa như vậy.
Mảng Nam Mỹ Là Gì?
Mảng Nam Mỹ là một mảng kiến tạo lớn gồm lục địa Nam Mỹ và một phần đáy Nam Đại Tây Dương kéo dài về phía đông đến sống núi giữa Đại Tây Dương. Mảng này có cả vỏ lục địa lẫn vỏ đại dương, và phần lớn hoạt động địa chất tập trung ở rìa phía tây.
- Loại mảng: Mảng lớn (major plate).
- Thành phần: Vỏ lục địa của Nam Mỹ và vỏ đại dương dưới Nam Đại Tây Dương.
- Hướng di chuyển: Về phía tây, rời xa sống núi giữa Đại Tây Dương, với tốc độ khoảng 2 đến 3 cm mỗi năm.
- Hệ quả nổi bật: Dãy Andes, các núi lửa dọc bờ tây và nhiều trận động đất mạnh.
(Xem thêm: Eurasian Plate Là Gì? Ranh Giới, Himalaya Và Tốc Độ Di Chuyển)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Phần lục địa: Nằm dưới hầu như toàn bộ Nam Mỹ, ngoại trừ một số khu vực nhỏ ở phía bắc thuộc mảng Caribe.
- Phần đại dương: Kéo dài về phía đông dưới Nam Đại Tây Dương, đến khoảng nửa đường sang châu Phi.
- Cùng một khối: Lục địa và đáy biển ở phần này chuyển động như một thể thống nhất.
Ranh Giới Của Mảng Nam Mỹ
Mỗi phía của mảng có một kiểu tương tác khác nhau:
- Phía đông (tách giãn): Đoạn phía nam của sống núi giữa Đại Tây Dương, nơi mảng Nam Mỹ tách khỏi mảng châu Phi và vỏ đại dương mới liên tục được tạo ra.
- Phía tây (hút chìm): Mảng Nazca chui xuống dưới rìa lục địa Nam Mỹ dọc rãnh Peru-Chile. Đây là một trong những ranh giới hội tụ hoạt động mạnh nhất Trái Đất.
- Phía bắc: Tương tác phức tạp với mảng Caribe và mảng Bắc Mỹ. Ở ngoài khơi, vỏ đại dương thuộc mảng Nam Mỹ chui về phía tây xuống dưới mảng Caribe tại đới hút chìm Lesser Antilles.
- Phía nam: Giáp mảng Scotia ở eo biển Drake, phía nam mũi Horn. Phía nam xa hơn, mảng Nazca và mảng Nam Cực cùng chìm xuống dưới Nam Mỹ qua rãnh Nam Chile.
- Điểm tiếp giáp ba mảng: Ngoài khơi miền nam Chile có nơi ba mảng gặp nhau (Nazca, Nam Mỹ và Nam Cực), gọi là điểm tiếp giáp ba mảng Chile.
Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển
- Mảng Nam Mỹ: Dịch chuyển về phía tây khoảng 2 đến 3 cm mỗi năm, chủ yếu do sự tách giãn đáy biển ở sống núi giữa Đại Tây Dương.
- Mảng Nazca: Tiến về phía đông lệch bắc, so với Nam Mỹ cố định, với tốc độ khoảng 80 mm mỗi năm ở phía nam và 70 mm mỗi năm ở phía bắc.
- Hệ quả: Hai mảng áp sát nhau với tốc độ khá nhanh, tích tụ ứng suất dọc bờ tây Nam Mỹ.
Dãy Andes: Sản Phẩm Của Sự Hút Chìm
Rìa tây Nam Mỹ được coi là ví dụ điển hình của ranh giới hội tụ giữa mảng đại dương và mảng lục địa. Khi mảng Nazca bị đẩy xuống dưới, vùng bờ tây bị nén ép và nâng lên, tạo nên Andes:
- Quy mô: Cung hút chìm dài hơn 7.000 km, từ điểm tiếp giáp ba mảng ngoài khơi miền nam Chile đến đới đứt gãy Panama.
- Độ cao: Andes có đỉnh gần 7.000 mét, cao hơn nhiều so với các dãy núi dọc rìa lục địa khác, thường dưới 5.000 mét. Một giả thuyết cho rằng khí hậu khô hạn ở bờ tây Nam Mỹ khiến rãnh biển ít trầm tích, làm tăng ma sát giữa hai mảng.
- Núi lửa: Magma hình thành bên dưới tạo ra các núi lửa andesit dọc dãy núi.
- Động đất: Sự hút chìm của mảng Nazca dưới miền nam Chile có lịch sử tạo ra những trận động đất rất lớn, trong đó có trận Valdivia năm 1960, được coi là mạnh nhất từng ghi nhận.
- Tuổi của quá trình: Sự hút chìm dưới Nam Mỹ bắt đầu khoảng 140 triệu năm trước, còn các phần cao của dãy Andes trung tâm hình thành muộn hơn, khoảng 45 triệu năm trước.
Từ "Mảnh Ghép" Với Châu Phi Đến Đại Tây Dương
Sự khớp nhau giữa bờ biển Nam Mỹ và châu Phi là một trong những manh mối đầu tiên dẫn đến ý tưởng lục địa từng liền nhau. Khi Nam Đại Tây Dương mở ra, Nam Mỹ trôi về phía tây, tách khỏi châu Phi dọc một ranh giới tách giãn mới hình thành là sống núi giữa Đại Tây Dương. Cùng lúc, khi Bắc Mỹ, Nam Mỹ và Nam Cực tách khỏi châu Phi, chúng cũng tách khỏi nhau, và các khoảng trống được lấp bằng vỏ đại dương tạo nên hai mảng hình lưỡi là Caribe và Scotia.
Các Mảng Nhỏ Láng Giềng
- Mảng Nazca: Mảng đại dương ở phía tây, là nguyên nhân chính của Andes và các trận động đất lớn.
- Mảng Scotia: Mảng nhỏ ở phía nam, kết nối dãy Andes cực nam với bán đảo Nam Cực, và có ranh giới phía bắc với mảng Nam Mỹ là sống núi bắc Scotia.
- Mảng Caribe: Mảng nhỏ ở phía bắc, nối phần bắc dãy Andes với Bắc Mỹ.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Nam Mỹ gồm những vùng nào? Phần lớn lục địa Nam Mỹ và một phần đáy Nam Đại Tây Dương.
- Dãy Andes hình thành như thế nào? Chủ yếu do mảng Nazca chìm xuống dưới mảng Nam Mỹ, gây nén ép và nâng vùng bờ tây lên.
- Vì sao Chile có nhiều động đất? Vì Chile nằm ngay trên đới hút chìm giữa mảng Nazca và mảng Nam Mỹ.
- Mảng Nam Mỹ di chuyển nhanh cỡ nào? Khoảng 2 đến 3 cm mỗi năm về phía tây.
Kết Luận
Mảng Nam Mỹ là một khối vỏ Trái Đất rộng lớn, một mặt được "đẩy" ra từ sống núi giữa Đại Tây Dương, mặt khác bị mảng Nazca "húc" vào ở phía tây. Sự va chạm ấy tạo nên dãy Andes, hàng loạt núi lửa và những trận động đất nổi tiếng nhất hành tinh. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao Nam Mỹ có đồng bằng rộng ở phía đông nhưng lại có dãy núi dài và hiểm họa địa chấn dữ dội ở phía tây.
Nguồn tham khảo:
