Puyehue-Cordón Caulle Là Núi Lửa Gì? Hồ Sơ Địa Chất Và Phun Trào 2011

Tháng 6/2011, một đám mây tro bụi từ dãy Andes ở miền nam Chile bay vút lên cao, rồi theo gió vòng quanh Nam bán cầu, làm gián đoạn các chuyến bay từ Nam Mỹ đến tận New Zealand và Úc. Thủ phạm là núi lửa Puyehue-Cordón Caulle, một cái tên nghe khá lạ tai nhưng lại có tầm ảnh hưởng toàn cầu. Trong bài viết này, chúng tôi cùng bạn tìm hiểu nó là gì, vì sao nó gây ra sức ảnh hưởng lớn đến vậy, và tình hình giám sát mới nhất ra sao, dựa trên dữ liệu của Smithsonian, NASA và Sernageomin.

Puyehue-Cordón Caulle Là Núi Lửa Gì? Một Gia Đình Núi Lửa Nối Liền Nhau

Puyehue-Cordón Caulle là một phức hợp núi lửa lớn (volcanic complex) nằm ở dãy Andes, miền nam Chile, gồm nhiều ngọn núi lửa kề nhau chứ không phải một ngọn đơn lẻ. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Viện Smithsonian, đây là một chuỗi núi lửa chạy theo hướng tây bắc đến đông nam, với các loại đá từ bazan đến rhyolit. Khu vực này nằm giữa hai vùng Los Ríos và Los Lagos của Chile, và các xã gần nhất là Futrono, Río Bueno, Lago Ranco và Puyehue. Phía bên kia biên giới là vùng Bariloche của Argentina, nơi người dân hiểu rất rõ sức mạnh của ngọn núi này.

• Vị trí: Dãy Andes, miền nam Chile, khoảng 40,59 độ vĩ nam, 72,12 độ kinh tây.
• Hình thái: Chuỗi núi lửa dài theo hướng tây bắc đến đông nam, từ Cordillera Nevada ở một đầu đến Puyehue ở đầu kia.
• Thành phần đá: Từ bazan đến rhyolit. Các đợt phun gần đây chủ yếu là rhyodacit và rhyolit, loại magma giàu silica nên dễ gây nổ.
• Cơ quan giám sát: Sernageomin của Chile, thông qua Đài quan sát Núi lửa Andes phía Nam (Ovdas).

(Xem thêm: Copahue Là Núi Lửa Gì? Hồ Axit Và Lịch Sử Phun Trào Ở Biên Giới Chile - Argentina)

Ba Thành Viên Trong Gia Đình Là Ai? Cordillera Nevada, Cordón Caulle Và Puyehue

Cái tên Puyehue-Cordón Caulle ghép từ hai thành phần chính của cùng một hệ thống, nhưng khi nhìn kỹ hơn, phức hợp này gồm ba thành viên xếp thành hàng dài từ tây bắc sang đông nam. Ở đầu tây bắc là Cordillera Nevada, một miệng núi lửa lớn (caldera) có tuổi Pleistocen, cao 1.799 m. Ở giữa là Cordón Caulle, một hệ khe nứt núi lửa, nơi phát ra phần lớn các đợt phun trong lịch sử. Ở đầu đông nam là Puyehue, núi lửa dạng tầng cao 2.236 m, đỉnh phẳng với miệng núi lửa rộng khoảng 2,4 km. Smithsonian cho biết Puyehue là thành viên có thành phần đá đa dạng nhất trong cả phức hợp.

Một điểm đặc biệt là cho đến năm 2011, chỉ có Cordón Caulle có những đợt phun được ghi nhận trong lịch sử, dù trước đó nhiều người vẫn quen gọi chung mọi vụ phun là của Puyehue. Khu vực Cordón Caulle còn là vùng địa nhiệt đang hoạt động lớn nhất ở phía nam dãy Andes, nằm trong một vùng trũng kiến tạo rộng khoảng 6 x 13 km, nơi hơi nước và suối nước nóng liên tục thoát ra.

Núi Lửa Này Từng Phun Trào Những Lần Nào? Lịch Sử Từ Cuối Thế Kỷ 19 Đến 1960

Phức hợp này có lịch sử hoạt động khá dày dặn. Smithsonian ghi nhận một chuỗi các đợt phun từ khe nứt Cordón Caulle trong khoảng từ cuối thế kỷ 19 đến năm 1934, trong đó có các năm 1914, 1919, 1921 đến 1922 và 1929. Đợt phun từ ngày 13/12/1921 đến ngày 12/2/1922 ở mức VEI 3, và nổi bật vì có thêm sự tham gia của cả Cordillera Nevada.

Rồi đến năm 1960. Cordón Caulle bắt đầu phun trào vào ngày 24/5/1960, khoảng hai ngày sau trận động đất Valdivia có độ lớn 9,5, trận động đất mạnh nhất từng được ghi nhận. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi mà giới địa chất thấy rõ mối liên hệ giữa một trận động đất khổng lồ và hoạt động phun trào tiếp theo. Sau đó, phức hợp này im lặng hơn năm thập niên, cho đến mùa đông năm 2011.

Chuyện Gì Đã Xảy Ra Vào Tháng 6/2011? Khi Tro Bụi Đi Vòng Trái Đất

Chiều ngày 4/6/2011, một miệng phun mới mở ra ở khe nứt Cordón Caulle, cách miệng núi lửa Puyehue khoảng 7 km về phía bắc tây bắc. Cột tro bụi vươn cao khoảng 10 km so với miệng phun và nhanh chóng bị luồng gió trên cao cuốn đi. Theo NASA, tro bay lên đến tầng cao của khí quyển, nơi không còn mưa hay mây làm tan cột khói, nên nó theo dòng gió tây đi một vòng quanh Nam bán cầu. Đây là đợt phun lớn đầu tiên của ngọn núi sau nhiều thập niên.

Hãy hình dung thế này! Bạn ném một nắm bột mịn lên cao, vào đúng lúc có cơn gió mạnh thổi ngang. Bột không rơi gần mà bay xa mãi. Tro núi lửa cũng vậy, và đến ngày 9/6 nó đã làm hủy hầu hết các chuyến bay ở Uruguay. Đến ngày 13/6, một đám mây tro đậm đặc đã hiện rõ trên bầu trời Úc và New Zealand. Vì tro núi lửa có thể làm hỏng động cơ máy bay, nhiều chuyến bay ở các nơi này bị hủy hoặc buộc phải hạ xuống độ cao thấp hơn.

Còn ở gần núi thì sao? Sernageomin nâng cảnh báo lên mức đỏ, các khu dân cư thuộc xã Puyehue phải sơ tán, và NASA ghi nhận nguy hiểm lớn nhất lúc đó là lớp tro dày lắng xuống ở phía đông núi lửa. Nhưng câu chuyện chưa dừng lại. Đến tháng 7, ảnh vệ tinh ghi nhận cả cột tro lẫn dòng dung nham đang chảy ra từ khe nứt. Hoạt động kéo dài hơn năm tháng liên tục, rồi giảm dần, và kết thúc vào ngày 21/4/2012. Tháng 10/2011, tro bụi còn làm đóng cửa các sân bay ở Mendoza, Bariloche và Buenos Aires.

Có một chi tiết khiến các chuyên gia nhớ mãi. Sernageomin đã ban bố cảnh báo vàng khoảng 40 ngày trước khi núi lửa phun. Vì vậy, mỗi lần mức vàng xuất hiện trở lại ở Puyehue-Cordón Caulle, cả hai bờ biên giới đều theo dõi rất kỹ, dù mức vàng không có nghĩa là núi chắc chắn sẽ phun.

Hiện Nay Ngọn Núi Ra Sao? Từ Cảnh Báo Vàng Đến Cảnh Báo Xanh Lá

Sau năm 2012, phức hợp này vẫn được theo dõi sát sao. Chile dùng thang cảnh báo bốn màu là xanh lá, vàng, cam và đỏ. Diễn biến gần đây như sau:

• Ngày 20/6/2018: Sernageomin nâng cảnh báo lên mức vàng do hoạt động gia tăng, và cơ quan ứng phó thiên tai ban bố Cảnh báo sớm phòng ngừa cho các xã Futrono, Río Bueno, Lago Ranco và Puyehue.
• Ngày 26/4/2024: Sernageomin nâng cảnh báo lên mức vàng sau khi thiết bị ghi nhận hoạt động bất thường. Tốc độ nâng lên của mặt đất đạt mức trung bình tối đa tới 2,4 cm, cao nhất kể từ khi bắt đầu giám sát năm 2017. Cơ quan này nhấn mạnh việc này không cho thấy hệ thống núi lửa bị mất ổn định đáng kể.
• Tháng 2 và tháng 8/2025: Mức vàng được duy trì, với quá trình mặt đất phồng lên (inflation) tiếp diễn nhưng giảm nhẹ so với giai đoạn trước.
• Ngày 9/10/2025: Trong báo cáo đánh giá giai đoạn 16 đến 30/9, Sernageomin hạ cảnh báo kỹ thuật xuống mức xanh lá, mức thấp nhất.
• Ngày 7/1/2026: Một bầy động đất với 143 trận xuất hiện trong thời gian ngắn, nhưng Sernageomin giữ mức xanh lá.

Báo cáo tháng 10/2025 cho thấy ngọn núi vẫn chưa hẳn yên tĩnh. Sernageomin ghi nhận 404 trận động đất kiểu núi lửa kiến tạo (VT), trận mạnh nhất có độ lớn địa phương 3,1, đồng thời mặt đất ở graben Cordón Caulle vẫn tiếp tục phồng lên với tốc độ tối đa 1,5 cm mỗi tháng. Trong khi đó, quanh miệng phun năm 2011, mặt đất lại lún xuống hơn 2,9 cm mỗi tháng, và cơ quan này cho rằng hai hiện tượng này đến từ hai nguồn khác nhau. Không có cột khí nào xuất hiện trên camera, và chỉ có những dị thường nhiệt rất yếu trên vệ tinh.

Về trạng thái hiện tại, bản tin chính thức gần nhất chúng tôi tìm được là ngày 7/1/2026, và chưa thấy thông báo nào về thay đổi mức cảnh báo sau đó. Mức cảnh báo có thể thay đổi nhanh, nên bạn hãy kiểm tra trực tiếp trên trang của Sernageomin để có thông tin cập nhật nhất.

Núi Lửa Puyehue-Cordón Caulle Có Nguy Hiểm Không? Vì Sao Magma Giàu Silica Đáng Ngại

Có, và lý do nằm ở chính loại magma của nó. Hãy hình dung thế này! Bạn thổi bọt khí vào một cốc mật ong đặc: bọt khó thoát ra, dồn lại, rồi bật tung. Magma giàu silica cũng đặc quánh như vậy, giữ khí bên trong cho đến khi phun nổ mạnh, tạo ra tro bụi mịn và đá bọt.

Hậu quả không chỉ dừng ở hàng không. Tro bụi có thể làm nhiễm nguồn nước, gây mất điện khi tro ẩm bám vào đường dây, đóng cửa đường sá vì tầm nhìn kém, và trong những điều kiện nhất định còn gây ra lũ bùn (lahar) khi tro trộn với nước mưa hoặc tuyết tan. Đây là lý do cả Chile và Argentina cùng theo dõi phức hợp này.

Câu Hỏi Thường Gặp

Puyehue-Cordón Caulle Phun Trào Lần Gần Nhất Khi Nào?

Lần gần nhất là đợt phun bắt đầu ngày 4/6/2011 và kết thúc ngày 21/4/2012.

Núi Lửa Này Đang Ở Mức Cảnh Báo Nào?

Theo bản tin chính thức gần nhất chúng tôi tìm được, ngày 7/1/2026, Sernageomin giữ mức xanh lá. Mức này nghĩa là núi lửa hoạt động ổn định và chưa có nguy cơ tức thời.

Vì Sao Tro Núi Lửa Nguy Hiểm Với Máy Bay?

Tro núi lửa có thể làm hỏng động cơ phản lực, nên các hãng hàng không phải hủy chuyến hoặc đổi sang độ cao thấp hơn khi có đám mây tro trên đường bay.

Kết Luận

Puyehue-Cordón Caulle là phức hợp núi lửa đáng chú ý nhất vùng nam dãy Andes, gồm Cordillera Nevada, khe nứt Cordón Caulle và núi lửa Puyehue. Từ chuỗi đợt phun cuối thế kỷ 19, đợt phun năm 1960 sau trận động đất lớn nhất lịch sử, đến sự kiện năm 2011 gửi tro bụi đi vòng quanh Nam bán cầu, ngọn núi này luôn nhắc rằng thiên nhiên có thể tác động vượt xa nơi nó xảy ra. Hiện nay núi lửa đang ở mức cảnh báo xanh lá, nhưng việc theo dõi vẫn diễn ra liên tục. Để cập nhật tình hình mới nhất, bạn hãy xem bản tin của Sernageomin và Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Smithsonian.