Sangay Là Núi Lửa Gì? Giải Mã Trạng Thái Hoạt Động Liên Tục Tại Ecuador

Giữa Vườn quốc gia Sangay, nơi được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới tại Ecuador, có một ngọn núi gần như chưa bao giờ chịu nghỉ ngơi. Đó là núi lửa Sangay, một trong những ngọn núi lửa hoạt động bền bỉ nhất Nam Mỹ. Dù nằm ở vùng xa xôi, nơi dãy Andes nhường chỗ cho rừng mưa nhiệt đới, tro bụi từ những đợt bùng nổ của nó vẫn có thể bay đi rất xa.

Vậy Sangay là núi lửa gì, vì sao nó được xem là ngọn núi hầu như không ngủ và những rủi ro nào đang đi cùng sự năng động ấy? Chúng tôi sẽ cùng bạn tìm hiểu từng khía cạnh, từ cấu trúc địa chất, lịch sử hoạt động cho đến mức độ nguy hiểm đối với người dân Ecuador.

Sangay Là Núi Lửa Gì?

Sangay là một ngọn núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) sườn dốc, có băng phủ, nằm ở phía đông đỉnh dãy Andes, thuộc tỉnh Morona Santiago, Ecuador. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, đỉnh núi cao 5.286 mét, vươn lên trên những cánh rừng nhiệt đới. Đây cũng là ngọn núi lửa nằm xa nhất về phía nam trong số các núi lửa của Ecuador, và là ngọn hoạt động mạnh nhất.

• Vị trí: Tỉnh Morona Santiago, nằm sâu trong Vườn quốc gia Sangay. Khi núi phun trào, cảnh tượng có thể quan sát được từ thành phố Macas.
• Cấu trúc địa chất: Núi lửa tầng hình nón dốc đứng, được xây dựng bên trong một khối núi lửa cổ hơn ở phía nam. Hoạt động gần như liên tục khiến cụm miệng hố trên đỉnh thường xuyên thay đổi hình dạng.
• Bối cảnh kiến tạo: Vùng hút chìm, nơi mảng Nazca chui xuống dưới lục địa Nam Mỹ.
• Cơ quan giám sát: Viện Địa vật lý thuộc Trường Bách khoa Quốc gia Ecuador (Instituto Geofísico, IG-EPN).

(Xem thêm: Santa María Là Núi Lửa Gì? Giải Mã Đại Thảm Họa Kiến Tạo Tại Guatemala)

Vì Sao Sangay Được Xem Là Ngọn Núi Lửa Không Ngủ?

Câu trả lời nằm trong lịch sử ghi chép. Vụ phun trào đầu tiên của Sangay được ghi nhận vào năm 1628. Từ năm 1728 đến 1916, núi phun gần như liên tục, rồi sau một quãng nghỉ ngắn lại hoạt động trở lại từ năm 1934 cho đến nay. Chúng tôi thấy khó hình dung hết ý nghĩa của con số này: một ngọn núi đã thở ra lửa và tro suốt gần một thế kỷ.

Điều đó cũng lý giải vì sao cụm miệng hố trên đỉnh luôn đổi hình. Mỗi đợt phun mới lại bồi đắp, phá vỡ hoặc dịch chuyển miệng hố, khiến ngọn núi hôm nay không hoàn toàn giống ngọn núi của năm ngoái.

Đặc Điểm Hoạt Động Phun Trào Của Sangay

Hoạt động của Sangay có mấy nét nổi bật sau.

• Phun nổ nhiều kiểu: Núi thường xuyên có các đợt phun trào kiểu Vulcanian, đẩy cột tro xám đen lên bầu trời. Song song đó là phun trào kiểu Strombolian, ném đá nóng và bom dung nham quanh miệng hố, tạo nên cảnh tượng rực lửa vào ban đêm.
• Dòng phún xuất nhiệt và dung nham: Mác-ma và vật liệu tích tụ trên sườn dốc dễ sạt xuống, tạo ra các dòng phún xuất nhiệt (pyroclastic flows) và dòng dung nham chảy xuống các thung lũng quanh núi.
• Phát thải khí SO₂: Các vệ tinh thường xuyên ghi nhận những đám mây khí sulfur dioxide (SO₂) từ miệng núi, trôi đi theo hướng gió.

Sangay Có Nguy Hiểm Không?

Có. Vị trí hẻo lánh giúp hạn chế thương vong trực tiếp, nhưng không có nghĩa là Sangay vô hại. Theo dữ liệu của GVP, khoảng hơn 1,3 triệu người sống trong bán kính 100 km quanh núi, nên những tác động gián tiếp của nó trải rộng hơn nhiều so với cảm giác ban đầu.

• Mưa tro bụi trên diện rộng: Tro từ những cột phun lớn có thể bị gió mang đi xa, rơi xuống các vùng nông nghiệp và khu dân cư, gây hại cho hoa màu, vật nuôi và sức khỏe hô hấp. Những đợt tro dày cũng có thể làm gián đoạn hoạt động bay trong khu vực.
• Lũ bùn lahar: Sườn núi nằm trong vùng mưa nhiệt đới rất lớn, lại có băng phủ trên đỉnh. Mưa xối xuống lớp tro bở rời hoặc nước từ băng tan có thể tạo thành lũ bùn lahar, tràn xuống các dòng sông, đe dọa cầu đường và các cộng đồng ven sông.
• Sạt lở và thay đổi địa hình: Các dòng phún xuất nhiệt cùng hoạt động phun liên tục làm yếu sườn núi, có thể dẫn đến sạt lở và làm thay đổi hình dạng thung lũng bên dưới.

Vườn Quốc Gia Sangay Và Việc Giám Sát Núi Lửa

Sangay không chỉ là một ngọn núi lửa. Nó nằm trong Vườn quốc gia Sangay, khu bảo tồn được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới từ năm 1983, với hệ sinh thái trải từ rừng mưa đến vùng băng giá trên cao. Chính sự hòa quyện giữa vẻ đẹp thiên nhiên và sức mạnh của lửa khiến nơi này vừa quý giá vừa mong manh.

Với ngọn núi hầu như không bao giờ im, việc theo dõi liên tục của IG-EPN rất quan trọng. Các nhà khoa học ở đây quan trắc hoạt động của núi, phát hành bản tin định kỳ và cảnh báo khi cột tro hay nguy cơ lahar gia tăng. Chúng tôi cho rằng đó là lớp bảo vệ thầm lặng nhưng thiết yếu cho cả người dân lẫn hạ tầng quanh vùng.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Núi Lửa Sangay

Núi Lửa Sangay Nằm Ở Đâu?

Sangay nằm ở tỉnh Morona Santiago, miền trung nam Ecuador, phía đông đỉnh dãy Andes và bên trong Vườn quốc gia Sangay.

Sangay Cao Bao Nhiêu Mét?

Theo GVP của Viện Smithsonian, đỉnh Sangay cao 5.286 mét. Một số nguồn ghi con số hơi khác vì hình dạng miệng hố trên đỉnh thay đổi theo từng đợt phun.

Sangay Có Đang Phun Trào Không?

Sangay được ghi nhận là hoạt động gần như liên tục từ năm 1934 đến nay. Để biết tình trạng mới nhất, bạn nên theo dõi bản tin của IG-EPN.

Kết Luận

Sangay cho thấy một ngọn núi nằm sâu trong khu bảo tồn vẫn có thể ảnh hưởng đến cả một vùng rộng lớn. Từ những cột tro bay xa, dòng phún xuất nhiệt cho đến nguy cơ lũ bùn lahar, ngọn núi này luôn nhắc chúng ta rằng thiên nhiên không bao giờ đứng yên. Chúng tôi tin rằng sự túc trực của các nhà khoa học tại IG-EPN suốt ngày đêm là điều kiện quan trọng để người dân quanh núi có thể sống an toàn hơn bên cạnh ngọn núi lửa không ngủ này.

Nguồn tham khảo:

UNESCO World Heritage Centre. Sangay National Park. whc.unesco.org