Santa María Là Núi Lửa Gì? Giải Mã Đại Thảm Họa Kiến Tạo Tại Guatemala

Trên cao nguyên phía tây Guatemala có một ngọn núi mà lịch sử gần như chia làm hai nửa: nửa im lặng suốt nhiều thế kỷ, và nửa không ngừng thở lửa từ năm 1922. Đó là núi lửa Santa María, nơi từng chứng kiến một trong những vụ phun trào lớn nhất thế kỷ 20, rồi sau đó sinh ra Santiaguito, khu phức hợp vòm dung nham đến nay vẫn chưa chịu nghỉ ngơi.

Vậy Santa María là núi lửa gì, vì sao một ngọn núi im lặng lâu đến thế lại bùng nổ dữ dội, và những rủi ro nào vẫn đang treo trên đầu người dân vùng này? Chúng tôi sẽ cùng bạn đi qua từng chặng, từ cấu trúc địa chất, thảm họa năm 1902 cho đến hoạt động của Santiaguito ngày nay.

Santa María Là Núi Lửa Gì?

Santa María là một ngọn núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) lớn và rất năng động, nằm ở tỉnh Quetzaltenango, Guatemala. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, đỉnh núi cao khoảng 3.745 mét, dù một số tài liệu ghi con số 3.772 mét. Ngọn núi hình thành do mảng Cocos chui xuống dưới mảng Caribe, thuộc chuỗi Cung núi lửa Trung Mỹ.

• Vị trí: Tỉnh Quetzaltenango, Guatemala. Thành phố Quetzaltenango, thành phố lớn thứ hai của Guatemala, nằm cách khu phức hợp Santiaguito khoảng 18 km, chếch về phía tây bắc.
• Cấu trúc địa chất: Núi lửa tầng có một miệng hố hình bầu dục khổng lồ ở sườn tây nam, hình thành trong vụ phun trào năm 1902. Bên trong miệng hố này là khu phức hợp vòm dung nham (Lava dome) Santiaguito, vẫn đang phát triển.
• Cơ quan giám sát: Viện Địa chấn, Núi lửa, Khí tượng và Thủy văn Quốc gia Guatemala (INSIVUMEH), cùng các quan sát viên của Đài quan sát núi lửa Santiaguito (OVSAN).

(Xem thêm: Krasheninnikov Là Núi Lửa Gì? Giải Mã Núi Lửa Đôi Kỳ Vĩ Tại Kamchatka)

Vụ Phun Trào Năm 1902, Khi Ngọn Núi Im Lặng Bất Ngờ Thức Giấc

Trước năm 1902, Santa María đã im lặng ít nhất 500 năm và có thể lâu hơn nhiều, đến mức không còn ghi chép nào về hoạt động của nó. Một chuỗi động đất mạnh kéo dài từ tháng 1 đến tháng 10 năm đó là lời cảnh báo rõ ràng, nhưng chẳng ai nhận ra, vì không ai từng thấy ngọn núi này phun lửa.

Ngày 25 tháng 10 năm 1902, Santa María bùng nổ theo kiểu phun trào Plinian với chỉ số nổ núi lửa (VEI) đạt 6. Vụ nổ xé toạc một phần sườn núi, để lại miệng hố khổng lồ mà ngày nay vẫn còn thấy rõ. Bầu trời Guatemala tối sầm nhiều ngày liền, và tro bụi được ghi nhận ở tận San Francisco, Mỹ. Ít nhất 5.000 người thiệt mạng, và các nhà nghiên cứu cho rằng con số thực tế còn cao hơn. Chúng tôi dừng lại khá lâu ở con số này, bởi nó nhắc rằng một ngọn núi im lặng không có nghĩa là một ngọn núi đã chết.

Santiaguito Ra Đời Năm 1922 Và Vẫn Đang Lớn Lên

Sau gần 20 năm yên tĩnh, tháng 6 năm 1922, mác-ma mới đùn lên bên trong miệng hố 1902 và hình thành một vòm dung nham mang tên Santiaguito. Loại đá dacit mà nó phun ra gần như giống với dung nham của năm 1902, cho thấy cả hai cùng bắt nguồn từ một hệ thống mác-ma.

Theo GVP, Santiaguito là khu phức hợp có bốn miệng phun, trong đó Caliente là miệng trẻ nhất và đã hoạt động hơn 40 năm. Tháng 10 năm 2016, một vòm dung nham mới xuất hiện trong miệng Caliente và tiếp tục lớn lên, thường xuyên sinh ra các dòng tuyết lở đá. Đầu năm 2023, một dòng dung nham từ vòm này đã dài khoảng 4,3 km.

• Phun nổ hằng ngày: Các vụ nổ mang kiểu phun trào Vulcanian đẩy cột khí và tro cao khoảng 600 đến 900 mét trên vòm, có ngày xảy ra vài lần mỗi giờ.
• Dòng phún xuất nhiệt cự ly ngắn: Vòm dung nham dốc và không ổn định nên thường xuyên sụp một phần, tạo ra các dòng khí và đá vụn nóng chảy xuống các sườn tây, nam và đông.
• Dung nham và khí thải: Ban đêm, người ta thường nhìn thấy vòm và các dòng dung nham phát sáng đỏ. Vệ tinh cũng từng ghi nhận khí sulfur dioxide (SO₂) từ khu vực này.

Santa María Có Nguy Hiểm Không?

Có, và đây là một trong những ngọn núi lửa được giới khoa học theo dõi sát nhất thế giới. Vì rủi ro đối với dân cư xung quanh, Hiệp hội Núi lửa học và Hóa học Nội địa Trái Đất Quốc tế (IAVCEI) đã chỉ định Santa María là một Núi lửa Thập kỷ (Decade Volcano), tức là mục tiêu nghiên cứu ưu tiên để giảm thiểu thảm họa.

• Dòng phún xuất nhiệt: Đây là mối đe dọa lớn nhất từ vòm Santiaguito. Năm 1929, một phần vòm sụp đổ, tạo ra dòng tro và khối đá nóng chảy hơn 10 km về phía nam, làm ít nhất vài trăm người thiệt mạng. Tháng 4 năm 2023, một vụ nổ vừa phải cũng sinh ra dòng phún xuất nhiệt đi xa khoảng 5 km về phía tây nam.
• Lũ bùn lahar: Mùa mưa nhiệt đới đổ xuống lớp tro và đá bở rời rất dễ kích hoạt lũ bùn lahar. Các đợt lahar thường chảy xuống sông Cabello de Ángel, San Isidro và Nimá I, mang theo thân cây và những khối đá đường kính từ 1 đến 3 mét, có khi còn nóng và nồng mùi lưu huỳnh. Chúng ảnh hưởng đến các sông dẫn về sông Samalá, tác động đến những khu vực cách vòm hơn 10 km.
• Tro bụi: Các vụ nổ thường xuyên rải tro xuống những cộng đồng cách núi từ vài kilômét đến hàng chục kilômét, và đôi khi đến cả thành phố Quetzaltenango. Tro gây hại cho mùa màng, nguồn nước và sức khỏe hô hấp. Người dân được khuyến cáo giữ khoảng cách ít nhất 6 km với khu phức hợp vòm.

Việc Giám Sát Santa María Và Santiaguito

Với một ngọn núi hoạt động suốt hơn một thế kỷ, theo dõi liên tục là tuyến phòng thủ quan trọng. INSIVUMEH quan trắc địa chấn, hình ảnh từ camera và các bản tin đặc biệt khi hoạt động tăng cao, trong khi các quan sát viên tại chỗ báo cáo trực tiếp về dòng dung nham, tro bụi và lahar. Chúng tôi cho rằng chính những bản tin kịp thời ấy là điều giúp cộng đồng quanh núi có thêm thời gian để chuẩn bị.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Núi Lửa Santa María

Santiaguito Là Gì?

Santiaguito là khu phức hợp vòm dung nham hình thành từ năm 1922 bên trong miệng hố do vụ phun trào năm 1902 của Santa María để lại. Nó có bốn miệng phun và đến nay vẫn hoạt động.

Santa María Cao Bao Nhiêu Mét?

Theo GVP của Viện Smithsonian, đỉnh Santa María cao khoảng 3.745 mét. Một số tài liệu khác ghi 3.772 mét.

Vụ Phun Trào Năm 1902 Làm Bao Nhiêu Người Chết?

Ít nhất 5.000 người, và các nhà nghiên cứu cho rằng đây là con số thấp hơn thực tế.

Santa María Có Đang Phun Trào Không?

Vòm Santiaguito hoạt động gần như liên tục từ năm 1922. Để biết tình trạng mới nhất, bạn nên theo dõi bản tin của INSIVUMEH.

Kết Luận

Santa María không chỉ là ngọn núi lửa tầng mang theo một quá khứ đau thương. Nó còn duy trì sức mạnh ở hiện tại qua vòm Santiaguito, nơi những vụ nổ, dòng phún xuất nhiệt và lũ bùn lahar vẫn diễn ra đều đặn. Chúng tôi tin rằng bài học lớn nhất của năm 1902 là sự im lặng của một ngọn núi chưa bao giờ đáng tin. Việc giám sát chặt chẽ của INSIVUMEH vì thế có ý nghĩa quyết định đối với sự an toàn của hàng vạn người sống dưới chân núi.

Nguồn tham khảo:

Global Volcanism Program, Smithsonian Institution. Santa María. volcano.si.edu

Michigan Technological University. Santa María volcano, Guatemala: Eruption history. geo.mtu.edu