Vesuvius Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Thảm Họa Pompeii

Gần hai nghìn năm trước, từ bên kia vịnh Naples, một người đàn ông tên Pliny the Younger đã ngước nhìn ngọn núi quen thuộc và thấy một cột khói khổng lồ vươn lên bầu trời. Những dòng ông viết lại sau đó trở thành tư liệu quý về trận phun trào năm 79 sau Công nguyên, và cũng là lý do giới khoa học gọi kiểu phun trào dữ dội ấy là Plinian. Ngọn núi ông chứng kiến chính là núi lửa Vesuvius, nơi đã chôn vùi Pompeii và Herculaneum, và đến nay vẫn nằm sát một vùng dân cư đông đúc. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ cùng bạn tìm hiểu Vesuvius là núi lửa gì, cấu trúc địa chất của nó ra sao, những trận phun trào đã làm thay đổi lịch sử và liệu ngày nay ngọn núi còn nguy hiểm hay không.

Vesuvius Là Núi Lửa Gì?

Vesuvius là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) nằm bên vịnh Naples, vùng Campania, Ý, cách thành phố Naples chưa đầy 12 km về phía đông nam. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Viện Smithsonian, đỉnh núi cao 1.281 mét so với mực nước biển. Ngọn núi này thực chất là một tổ hợp gồm hai phần, và những thông tin nhanh dưới đây sẽ giúp bạn hình dung rõ hơn.

• Vị trí: Vùng Campania, Ý, cách khu khảo cổ Pompeii khoảng 10 km.
• Kiểu núi lửa: Tổ hợp Somma-Vesuvius, gồm ngọn núi cổ Somma và nón núi trẻ Vesuvius mọc bên trong.
• Lần phun trào gần nhất: Tháng 3 năm 1944, từ đó đến nay núi lửa ở trạng thái ngủ yên.
• Cơ quan giám sát: Đài quan sát Vesuvius thuộc Viện Quốc gia về Địa vật lý và Núi lửa Ý (INGV), theo dõi liên tục 24 giờ mỗi ngày.
• Mức cảnh báo: Cục Bảo vệ Dân sự Ý hiện công bố mức màu xanh lục, nghĩa là chưa có hiện tượng bất thường so với hoạt động thông thường của núi lửa.

(Xem thêm: Raung Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Phùng Trào Tại Java)

Cấu Trúc Somma Vesuvius Được Hình Thành Ra Sao?

Nếu nhìn từ xa, bạn sẽ thấy Vesuvius không đứng một mình. Phía sau nón núi hiện nay là một vòng vách đá hình móng ngựa, tàn tích của ngọn núi cổ Somma. Theo Smithsonian, nón núi đang hoạt động được xây dựng bên trong một caldera (lòng chảo sụt lở núi lửa) lớn của ngọn núi Somma, và caldera này bắt đầu hình thành từ khoảng 17.000 năm trước. Cục Bảo vệ Dân sự Ý cho biết nón Vesuvius mọc lên trong caldera ấy sau trận phun trào năm 79.

Nền móng của cả tổ hợp nằm ở sự hội tụ giữa mảng châu Phi và mảng Á-Âu. Hai mảng này tạo ra đới hút chìm, nơi hình thành cung núi lửa Campania mà Vesuvius là một thành viên.

• Monte Somma: Vành đá hình móng ngựa bao quanh phía bắc, điểm cao nhất là Punta Nasone với 1.132 mét.
• Gran Cono: Nón núi trẻ đang hoạt động, đỉnh cao 1.281 mét.
• Valle del Gigante: Thung lũng nằm giữa vách Somma và nón núi, còn gọi là Thung lũng Người Khổng Lồ.

Trận Phun Trào Năm 79 Sau Công Nguyên Diễn Ra Như Thế Nào?

Theo Cục Bảo vệ Dân sự Ý, trận phun trào năm 79 xảy ra sau khoảng ba thế kỷ núi lửa im lặng, và là một trong những trận dữ dội, tàn phá nhất trong lịch sử Vesuvius. Đợt phun trào kéo dài chưa đầy hai ngày, nhưng đã đưa vào khí quyển khoảng 4 km khối tro và đá bọt lapilli, ảnh hưởng đến những vùng cách núi hàng trăm km. Pompeii, Herculaneum và Stabiae chịu hậu quả thảm khốc nhất.

Nhiều người hình dung các thành phố ấy biến mất chỉ trong một khoảnh khắc. Thực tế, trận phun trào diễn ra qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn gây ra một kiểu tác động khác nhau lên vùng đất xung quanh. Kiểu phun trào này mang tên Plinian, đặt theo Pliny the Younger, người đã ghi chép lại diễn biến. Mỗi lần nghe ai nhắc đến phun trào Plinian, chúng tôi lại nghĩ đến bức thư của một người chứng kiến đứng bên kia vịnh, nhìn về phía ngọn núi.

Các Đợt Phun Trào Về Sau Và Giai Đoạn Ngủ Yên Từ Năm 1944

Cục Bảo vệ Dân sự Ý mô tả một quy luật khá rõ ở Vesuvius: những giai đoạn nghỉ dài thường được kết thúc bằng một trận phun trào năng lượng lớn, sau đó núi lửa chuyển sang hoạt động thường xuyên với cường độ thấp hơn. Sau năm 79, núi lửa liên tục có các đợt phun trào kiểu strombolian và phun dung nham, từng bước xây nên nón núi Gran Cono như ngày nay.

• Năm 472 và năm 1631: Hai trận phun trào kiểu sub-Plinian, đều đến sau những quãng nghỉ dài. Năm 1631 chấm dứt gần năm thế kỷ yên ắng, và các dòng phún xuất nhiệt đã tàn phá cả vùng từ Pollena đến Torre Annunziata, làm hơn 5.000 người thiệt mạng.
• Giai đoạn 1631 đến 1906: Núi lửa hoạt động gần như liên tục. Sự kiện năm 1906 khiến nhiều người chết và bị thương vì mái nhà sập dưới sức nặng của tro tích tụ.
• Năm 1944: Trận phun trào gần nhất khép lại thời kỳ hoạt động liên tục. Có 21 người thiệt mạng do sập mái, và các thị trấn San Sebastiano, Massa di Somma, Terzigno gần như bị phá hủy hoàn toàn.
• Từ năm 1944 đến nay: Núi lửa chỉ còn hoạt động khí fumarole và các đợt rung chấn có cường độ vừa phải, không ghi nhận biến dạng mặt đất hay thay đổi đáng kể về thông số vật lý và hóa học của hệ thống.

Vesuvius Có Nguy Hiểm Không?

Có, Vesuvius vẫn là mối nguy thực sự vì khoảng 700.000 người đang sống trên các sườn núi của nó. Chính con số này khiến Ý xây dựng một kế hoạch khẩn cấp quốc gia dành riêng cho ngọn núi.

• Vùng đỏ: Gồm 25 đô thị thuộc hai tỉnh Naples và Salerno, nằm trong khu vực có thể bị dòng phún xuất nhiệt quét qua hoặc mái nhà sập vì tro, đá bọt tích tụ.
• Vùng vàng: Gồm 63 đô thị và ba quận của Naples, nơi có thể chịu lượng tro và vật liệu phun trào rơi xuống đáng kể.
• Kịch bản tham chiếu: Một trận phun trào kiểu sub-Plinian giống năm 1631, với cột phun cao vài km, tro và lapilli bay xa hàng chục km, cùng các dòng phún xuất nhiệt chảy xuống sườn núi vài km.
• Lũ bùn: Các nghiên cứu cho thấy sự kiện có thể xảy ra nhất còn kèm theo lũ bùn lahar chảy xuống vùng thấp.

Cần lưu ý rằng các nhà khoa học cũng đưa ra những tín hiệu trấn an. Cục Bảo vệ Dân sự Ý cho biết hiện chưa có dấu hiệu báo trước nào cho thấy núi lửa sắp hoạt động trở lại trong ngắn hạn. Các khảo sát địa vật lý cũng chưa phát hiện buồng mác-ma nông đủ lớn để gây ra một trận phun trào Plinian, nên kịch bản đó được xem là khó xảy ra. Đài quan sát Vesuvius của INGV cùng Viện Cảm biến Điện từ Môi trường (IREA) thuộc Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Ý theo dõi núi lửa mỗi ngày.

Kết Luận

Vesuvius là ngọn núi mang trong mình cả vẻ đẹp lẫn nỗi ám ảnh của vùng vịnh Naples. Từ trận phun trào năm 79 chôn vùi Pompeii cho đến những ngày tháng 3 năm 1944, mỗi lần thức giấc là một lần ngọn núi nhắc nhân loại về sức mạnh của tự nhiên. Hiện nay núi lửa đang ngủ yên và được giám sát chặt chẽ, nhưng với hàng trăm nghìn người sống dưới chân núi, việc hiểu về Vesuvius vẫn là điều cần thiết. Chúng tôi hy vọng bài viết giúp bạn có cái nhìn rõ ràng hơn về một trong những ngọn núi lửa nổi tiếng nhất thế giới.

Nguồn tham khảo:
Global Volcanism Program, Smithsonian Institution - Global Volcanism Program | Vesuvius
Dipartimento della Protezione Civile (Cục Bảo vệ Dân sự Ý) - Vesuvio